ಹರಿಕಥಾಮೃತಸಾರ ಸಂಧಿ 23 ankita jagannatha vittala ಬೃಹತ್ತಾರತಮ್ಯ ಸಂಧಿ HARIKATHAMRUTASARA SANDHI 23 BRUHATTARATAMYA SANDHI

     

ರಾಗ - ಮುಖಾರಿ 

Audio by Mrs. Nandini Sripad

RESTART MOBILE IF AUDIO IS NOT PLAYING  CLICK-> HOME

CLICK-> INDEX ದೇವರನಾಮ ಕೇಳಿ ಕಲಿಯಲು ಲಿಂಕ್ LINKS TO LEARN DEVARANAMA

or just scroll down for other devaranama 

ರಚನೆ : ಶ್ರೀ ಜಗನ್ನಾಥ ದಾಸರು 
for saahitya click   ಹರಿಕಥಾಮೃತಸಾರ ಸಂಧಿ 1 to 32  

ಶ್ರೀಜಗನ್ನಾಥದಾಸಾರ್ಯ ವಿರಚಿತ ಹರಿಕಥಾಮೃತಸಾರ

ಬೃಹತ್ತಾರತಮ್ಯ ಸಂಧಿ 23   

ಹರಿಕಥಾಮೃತಸಾರ ಗುರುಗಳ ಕರುಣದಿಂದಾಪನಿತು ಕೇಳುವೆ

ಪರಮ ಭಗವದ್ಭಕ್ತರು ಇದನಾದರದಿ ಕೇಳುವುದು||

ಹರಿ ಸಿರಿ ವಿರಂಚೀರ ಮುಖ ನಿರ್ಜನರ ಆವೇಶಾವತಾರಗಳ

ಸ್ಮರಿಸು ಗುಣಗಳ ಸರ್ವ ಕಾಲದಿ ಭಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕದಿ||

ಮೀನ ಕೂರ್ಮ ಕ್ರೋಡ ನರಹರಿ ಮಾಣವಕ ಭೃಗುರಾಮ ದಶರಥ ಸೂನು

ಯಾದವ ಬುದ್ಧ ಕಲ್ಕೀ ಕಪಿಲ ವೈಕುಂಠ

ಶ್ರೀನಿವಾಸ ವ್ಯಾಸ ಋಷಭ ಹಯಾನನಾ ನಾರಾಯಣೀ ಹಂಸ ಅನಿರುದ್ಧ

ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಶ್ರೀಧರ ಹೃಷೀಕೇಶ||1||

ಹರಿಯು ನಾರಾಯಣನು ಕೃಷ್ಣ ಅಸುರ ಕುಲಾಂತಕ ಸೂರ್ಯ ಸಮಪ್ರಭ

ಕರೆಸುವನು ನಿರ್ದುಷ್ಟ ಸುಖ ಪರಿಪೂರ್ಣ ತಾನೆಂದು

ಸರ್ವದೇವೋತ್ತಮನು ಸರ್ವಗ ಪರಮ ಪುರುಷ ಪುರಾತನ

ಜರಾಮರಣ ವರ್ಜಿತ ವಾಸುದೇವಾದಿ ಅಮಿತ ರೂಪಾತ್ಮ||2||

ಈ ನಳಿನಭವ ಜನನಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಜ್ಞಾನ ಬಲ ಭಕ್ತಾದಿ ಗುಣ ಸಂಪೂರ್ಣಳು ಎನಿಪಳು

ಸರ್ವ ಕಾಲದಿ ಹರಿ ಕೃಪಾ ಬಲದಿ

ಹೀನಳು ಎನಿಪಳು ಅನಂತ ಗುಣದಿ ಪುರಾಣ ಪುರುಷಗೆ

ಪ್ರಕೃತಿಗಿನ್ನು ಸಮಾನರು ಎನಿಸುವರಿಲ್ಲ ಮುಕ್ತಾಮುಕ್ತ ಸುರರೊಳಗೆ||3||

ಗುಣಗಳ ತ್ರಯಮಾನಿ ಶ್ರೀ ಕುಂಭಿಣಿ ಮಹಾ ದುರ್ಗ ಅಂಭ್ರಣೀ ರುಗ್ಮಿಣಿಯು

ಸತ್ಯಾಶಾಂತಿಕೃತಿ ಜಯ ಮಾಯ ಮಹಲಕುಮಿ ಜನಕಜಾಕಮಲ ಆಲಯಾ

ದಕ್ಷಿಣೆ ಸುಪದ್ಮಾ ತ್ರಿಲೋಕ ಈಶ್ವರಿ

ಅಣು ಮಹತ್ತಿನೊಳಿದ್ದು ಉಪಮಾರಹಿತಳು ಎನಿಸುವಳು||4||

ಘೋಟಕಾಸ್ಯನ ಮಡದಿಗಿಂತಲಿ ಹಾಟಕ ಉದರಪವನರು ಈರ್ವರು

ಕೋಟಿ ಗುಣದಿಂದ ಅಧಮರು ಎನಿಪರು ಆವಕಾಲದಲಿ

ಖೇಟಪತಿ ಶೇಷ ಅಮರೇಂದ್ರರ ಪಾಟಿಮಾಡದೆ

ಶ್ರೀಶನ ಕೃಪಾ ನೋಟದಿಂದಲಿ ಸರ್ವರೊಳು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವರು||5||

ಪುರುಷ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿರಿಂಚಿ ಮಹಾನ್ ಮರುತ ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣ ಧೃತಿ ಸ್ಮೃತಿ

ಗುರುವರ ಮಹಾಧ್ಯಾತ ಬಲ ವಿಜ್ಞಾತ ವಿಖ್ಯಾತ ಗರಳಭುಗ್

ಭವರೋಗ ಭೇಷಜ ಸ್ವರವರಣ ವೇದಸ್ಥ ಜೀವೇಶ್ವರ

ವಿಭೀಷಣ ವಿಶ್ವ ಚೇಷ್ಟಕ ವೀತಭಯ ಭೀಮ||6||

ಅನಿಲಸ್ಥಿತಿ ವೈರಾಗ್ಯ ನಿಧಿ ರೋಚನ ವಿಮುಕ್ತಿಗಾನಂದ ದಶಮತಿ

ಅನಿಮಿಶೇಷ ಅನಿದ್ರ ಶುಚಿ ಸತ್ವಾತ್ಮಕ ಶರೀರ

ಅಣು ಮಹದ್ರೂಪಾತ್ಮಕ ಅಮೃತ ಹನುಮದಾದಿ ಅವತಾರ

ಪದ್ಮಾಸನ ಪದವಿ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸರಾಖಣ ಆಶ್ಮಸಮ||7||

ಮಾತರಿಶ್ವ ಬ್ರಹ್ಮರು ಜಗನ್ಮಾತೆಗೆ ಅಧಮ ಅಧೀನರೆನಿಪರು

ಶ್ರೀ ತರುಣಿ ವಲ್ಲಭನು ಈರ್ವರೊಳು ಆವ ಕಾಲದಲಿ

ನೀತ ಭಕ್ತಿ ಜ್ಞಾನ ಬಲ ರೂಪ ಅತಿಶಯದಿಂದಿದ್ದು

ಚೇತನಾಚೇತನಗಳೊಳು ವ್ಯಾಪ್ತರೆನಿಪರು ತತ್ತದಾಹ್ವಯದಿ||8||

ಸರಸ್ವತೀ ವೇದ ಆತ್ಮಿಕಾ ಭುಜಿ ನರಹರೀ ಗುರುಭಕ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ

ಪರಮ ಸುಖ ಬಲ ಪೂರ್ಣೆ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪ್ರೀತಿ ಗಾಯತ್ರೀ

ಗರುಡ ಶೇಷರ ಜನನಿ ಶ್ರೀ ಸಂಕರುಷಣನ ಜಯ ತನುಜೆ

ವಾಣೀ ಕರಣ ನಿಯಾಮಕೆ ಚತುರ್ದಶ ಭುವನ ಸನ್ಮಾನ್ಯೇ||9||

ಕಾಳಿಕಾಶಿಜೆ ವಿಪ್ರಜೆ ಪಾಂಚಾಲಿ ಶಿವಕನ್ಯ ಇಂದ್ರಸೇನಾ

ಕಾಲಮಾನೀ ಚಂದ್ರದ್ಯುಸಭಾ ನಾಮ ಭಾರತಿಗೆ

ಘಾಳಿಬ್ರಹ್ಮರ ಯುವತಿಯರು ಏಳೇಳು ಐವತ್ತೊಂದು ಗುಣದಿಂ ಕೀಳರೆನಿಪರು

ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳಿಂದಲಿ ಆವಾಗ||10||

ಹರಿ ಸಮೀರ ಆವೇಶ ನರ ಸಂಕರುಷಣ ಆವೇಶ ಯುತ ಲಕ್ಷ್ಮಣ

ಪರಮ ಪುರುಷನ ಶುಕ್ಲ ಕೇಶ ಆವೇಶ ಬಲರಾಮ

ಹರ ಸದಾಶಿವ ತಪಾಹಂಕೃತು ಮೃತ ಯುಕ್ತ ಶುಕ ಊರ್ಧ್ವಾಪಟು

ತತ್ಪುರುಷ ಜೈಗೀಶೌರ್ವ ದ್ರೌಣೀ ವ್ಯಾಧ ದೂರ್ವಾಸ||11||

ಗರುಡ ಶೇಷ ಶಶಿ ಅಂಕದಳ ಶೇಖರರು ತಮ್ಮೊಳು ಸಮರು

ಭಾರತಿ ಸರಸಿಜಾಸನ ಪತ್ನಿಗೆ ಅಧಮರು ನೂರು ಗುಣದಿಂದ

ಹರಿ ಮಡದಿ ಜಾಂಬವತಿಯೊಳು ಶ್ರೀ ತರುಣಿಯ ಆವೇಶವಿಹುದು ಎಂದಿಗೂ

ಕೊರತೆಯೆನಿಪರು ಗರುಡ ಶೇಷರಿಗೆ ಐವರು ಐದುಗುಣ||12||

ನೀಲಭದ್ರಾ ಮಿತ್ರವಿಂದಾ ಮೇಲೆನಿಪ ಕಾಳಿಂದಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ

ಬಾಲೆಯರಿಗಿಂದ ಅಧಮ ವಾರುಣಿ ಸೌಪರಣಿ ಗಿರಿಜಾ

ಶ್ರೀ ಲಕುಮಿಯುತ ರೇವತೀ ಶ್ರೀ ಮೂಲ ರೂಪದಿ ಪೇಯಳು ಎನಿಪಳು

ಶೈಲಜಾದ್ಯರು ದಶಗುಣ ಅಧಮ ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳಿಗೆ||13||

ನರಹರಿ ಈರ ಆವೇಶ ಸಂಯುತ ನರಪುರಂದರಗಾಧಿ ಕುಶ

ಮಂದರದ್ಯುಮ್ನ ವಿಕುಕ್ಷಿ ವಾಲೀ ಇಂದ್ರನ ಅವತಾರ

ಭರತ ಬ್ರಹ್ಮಾವಿಷ್ಟ ಸಾಂಬ ಸುದರ್ಶನ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ

ಸನಕಾದ್ಯರೊಳಗಿಪ್ಪ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಷನ್ಮುಕನು ಕಾಮ||14||

ಈರೈದು ಗುಣ ಕಡಿಮೆ ಪಾರ್ವತಿ ವಾರುಣೀಯರಿಗೆ ಇಂದ್ರ ಕಾಮ

ಶರೀರಮಾನಿ ಪ್ರಾಣ ದಶ ಗುಣ ಅವರ ಶಕ್ರನಿಗೆ

ಮಾರಜಾ ರತಿ ದಕ್ಷ ಗುರುವೃತ್ತ ಅರಿ ಜಾಯಾ ಶಚಿ ಸ್ವಯಂಭುವರು

ಆರು ಜನ ಸಮ ಪ್ರಾಣಗೆ ಅವರರು ಹತ್ತು ಗುಣದಿಂದ||15||

ಕಾಮ ಪುತ್ರ ಅನಿರುದ್ಧ ಸೀತಾರಾಮನ ಅನುಜ ಶತ್ರುಹನ ಬಲರಾಮನನುಜ

ಪೌತ್ರ ಅನಿರುದ್ಧನೊಳಗೆ ಅನಿರುದ್ಧ

ಕಾಮ ಭಾರ್ಯಾ ರುಗ್ಮವತಿ ಸನ್ನ್ನಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣಳು ಎನಿಸುವಳು

ಪೌಲೋಮಿ ಚಿತ್ರಾಂಗದೆಯು ತಾರಾ ಎರಡು ಪೆಸರುಗಳು||16||

ತಾರ ನಾಮಕ ತ್ರೈತೆಯೊಳು ಸೀತಾ ರಮಣನ ಆರಾಧಿಸಿದನು

ಸಮೀರಯುಕ್ತ ಉದ್ಧವನು ಕೃಷ್ಣಗೆ ಪ್ರೀಯನೆನಿಸಿದನು

ವಾರಿಜಾಸನ ಯುಕ್ತ ದ್ರೋಣನು ಮೂರಿಳೆಯೊಳು ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಅವತಾರವೆಂಬರು

ಮಹಾಭಾರತ ತಾತ್ಪರ್ಯದೊಳಗೆ||17||

ಮನು ಮುಖಾದ್ಯರಿಗಿಂತ ಪ್ರವಹಾ ಗುಣದಿ ಪಂಚಕ ನೀಚನೆನಿಸುವ

ಿನ ಶಶಾಂಕರು ಧರ್ಮ ಮಾನವಿ ಎರಡು ಗುಣದಿಂದ ಕನಿಯರೆನಿಪರು ಪ್ರವಹಗಿಂತಲಿ

ದಿನಪ ಶಶಿ ಯಮ ಧರ್ಮ ರೂಪಗಳು

ಅನುದಿನದಿ ಚಿಂತಿಪುದು ಸಂತರು ಸರ್ವ ಕಾಲದಲಿ||18||

ಮರುತನ ಆವೇಶಯುತ ಧರ್ಮಜ ಕರಡಿ ವಿದುರನು ಸತ್ಯಜಿತು

ಈರೆರೆಡು ಧರ್ಮನ ರೂಪ

ಬ್ರಹ್ಮಾವಿಷ್ಟ ಸುಗ್ರೀವ ಹರಿಯ ರೂಪಾವಿಷ್ಟ ಕರ್ಣನು ತರಣಿಗೆ ಎರಡು ಅವತಾರ

ಚಂದ್ರಮ ಸುರಪನ ಆವೇಶಯುತನು ಅಂಗದನು ಎನಿಸಿಕೊಳುತಿಪ್ಪ||19||

ತರಣಿಗಿಂತಲಿ ಪಾದ ಪಾದರೆ ವರುಣ ನೀಚನು

ಮಹಭಿಷಕು ದುರ್ದರ ಸುಶೇಷಣನು ಶಂತನೂ ನಾಲ್ವರು ವರುಣ ರೂಪ

ಸುರಮುನೀ ನಾರದನು ಕಿಂಚಿತ್ ಕೊರತೆ ವರುಣಗೆ

ಅಗ್ನಿ ಭೃಗು ಅಜ ಗೊರಳ ಪತ್ನಿ ಪ್ರಸೂತಿ ಮೂವರು ನಾರದನಿಗೆ ಅಧಮ||20||

ನೀಲ ದುಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಲವ ಈ ಲೇಲಿಹಾನನ ರೂಪಗಳು

ಭೃಗು ಕಾಲಿಲಿ ಒದ್ದದರಿಂದ ಹರಿಯ ವ್ಯಾಧನೆನಿಸಿದನು

ಏಳು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮರು ಮುನಿ ಮೌಳಿ ನಾರದಗೆ ಅಧಮ ಮೂವರು

ಘಾಳಿಯುತ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಬಾಹ್ಲಿಕರಾಯನು ಎನಿಸಿದನು||21||

ಜನಪ ಕರ್ಮಜರೊಳಗೆ ನಾರದ ಮುನಿ ಅನುಗ್ರಹ ಬಲದಿ

ಪ್ರಹ್ಲಾದನಳ ಭೃಗು ದಾಕ್ಷಾಯಣಿಯರಿಗೆ ಸಮನು ಎನಿಸಿಕೊಂಬ

ಮನು ವಿವಸ್ವಾನ್ ಗಾಧಿಜ ಈರ್ವರು ಅನಳಗಿಂತಲಿ ಕಿಂಚಿತು ಅಧಮ

ಎಣೆಯೆನಿಸುವರು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲಿ||22||

ಕಮಲಸಂಭವ ಭವರೆನಿಪ ಸಂಯಮಿ ಮರೀಚೀ ಅತ್ರಿ ಅಂಗಿರಸುಮತಿ

ಪುಲಹಾಕ್ರುತು ವಸಿಷ್ಠ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಮುನಿ ಸ್ವಾಹಾ ರಮಣಗೆ ಅಧಮರು

ಮಿತ್ರನಾಮಕ ದ್ಯುಮಣಿ ರಾಹುಯುಕ್ತ ಭೀಷ್ಮಕ ಯಮಳರೂಪನು

ತಾರನಾಮಕನು ಎನಿಸಿ ತ್ರೈತೆಯೊಳು||23||

ನಿರ್ಋತಿಗೆ ಎರಡವತಾರ ದುರ್ಮುಖ ಹರಯುತ ಘಟೋತ್ಕಚನು

ಪ್ರಾವಹಿ ಗುರು ಮಡದಿ ತಾರಾ ಸಮರು ಪರ್ಜನ್ಯಗೆ ಉತ್ತಮರು

ಕರಿಗೊರಳ ಸಂಯುಕ್ತ ಭಗದತ್ತರಸು ಕತ್ಥನ ಧನಪ ರೂಪಗಳೆರೆಡು

ವಿಘ್ನಪ ಚಾರುದೇಷ್ಣನು ಅಶ್ವಿನಿಗಳು ಸಮ||24||

ಡೋನಾ ಧ್ರುವ ದೋಷಾರ್ಕ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರಾಣ ದ್ಯುವಿಭಾವಸುಗಳು ಎಂಟು

ಕೃಶಾನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ಯುನಾಮ ವಸು ಭೀಷ್ಮಾರ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮ ಯುತ

ದ್ರೋಣ ನಾಮಕ ನಂದ ಗೋಪ ಪ್ರಧಾನ ಅಗ್ನಿಯನು ಉಳಿದು ಏಳು ಸಮಾನರೆನಿಪರು

ತಮ್ಮೊಳಗೆ ಜ್ಞಾನಾದಿ ಗುಣದಿಂದ||25||

ಭೀಮರೈವತ ಓಜ ಅಜೈಕಪದ ಆ ಮಹನ್ಬಹು ರೂಪಕನು ಭವ

ವಾಮ ಉಗ್ರ ವೃಶಾಕಪೀ ಅಹಿರ್ ಬುಧ್ನಿಯೆನಿಸುತಿಹ ಈ ಮಹಾತ್ಮರ ಮಧ್ಯದಲಿ

ಉಮಾ ಮನೋಹರೋತ್ತಮನು

ದಶನಾಮಕರು ಸಮರೆನಿಸಿಕೊಂಬರು ತಮ್ಮೊಳು ಎಂದೆಂದು||26||

ಭೂರಿ ಅಜೈಕಪ ಪದಾಹ್ವ ಅಹಿರ್ ಬುಧ್ನಿ ಈರೈದು ರುದ್ರಗಣ ಸಂಯುತ

ಭೂರಿಶ್ರವನು ಎಂದೆನಿಪ ಶಲ ವಿರುಪಾಕ್ಷ ನಾಮಕನು

ಸೂರಿ ಕೃಪ ವಿಷ್ಕಂಭ ಸಹದೇವಾ ರಣಾಗ್ರಣಿ

ಸೋಮದತ್ತನು ತಾ ರಚಿಸಿದ ದ್ವಿರೂಪ ಧರೆಯೊಳು ಪತ್ರತಾಪಕನು||27||

ದೇವ ಶಕ್ರ ಉರುಕ್ರಮನು ಮಿತ್ರಾ ವರುಣ ಪರ್ಜನ್ಯ ಭಗ

ಪೂಷಾ ವಿವಸ್ವಾನ್ ಸವಿತೃ ಧಾತಾ ಆರ್ಯಮ ತ್ವಷ್ಟ್ರು

ದೇವಕೀ ಸುತನಲ್ಲಿ ಸವಿತೃ ವಿಭಾವಸೂ ಸುತ ಭಾನುಯೆನಿಸುವ

ಜ್ಯಾವನಪಯುತ ವೀರಸೇನನು ತ್ವಷ್ಟ್ರು ನಾಮಕನು||28||

ಎರಡಧಿಕ ದಶ ಸೂರ್ಯರೊಳು ಮೂರೆರೆಡು ಜನರು ಉತ್ತಮ

ವಿವಸ್ವಾನ್ ವರುಣ ಶಕ್ರ ಉರುಕ್ರಮನು ಪರ್ಜನ್ಯ ಮಿತ್ರಾಖ್ಯ

ಮರುತನ ಆವೇಶಯುತ ಪಾಂಡೂವರ ಪರಾವಹನು ಎಂದೆನಿಪ

ಕೇಸರಿ ಮೃಗಪ ಸಂಪಾತಿ ಶ್ವೇತತ್ರಯರು ಮರುದಂಶ||29||

ಪ್ರತಿಭವಾತನು ಚೇಕಿತನು ವಿಪ್ರುಥುವು ಎನಿಸುವನು ಸೌಮ್ಯ ಮಾರುತ

ವಿತತ ಸರ್ವೋತ್ತುಂಗ ಗಜನಾಮಕರು ಪ್ರಾಣ ಅಂಶ

ದ್ವಿತೀಯ ಪಾನ ಗವಾಕ್ಷ ಗವಯ ತೃತೀಯ ವ್ಯಾನ

ಉದಾನ ವೃಷಪರ್ವ ಅತುಳ ಶರ್ವತ್ರಾತ ಗಂಧ ಸುಮಾದನರು ಸಮಾನ||30||

ಐವರೊಳಗೆ ಈ ಕುಂತಿಭೋಜನು ಆವಿ ನಾಮಕ ನಾಗಕೃಕಲನು

ದೇವದತ್ತ ಧನಂಜಯರು ಅವತಾರ ವರ್ಜಿತರು

ಆವಹೋದ್ವಹ ವಿವಹ ಸಂವಹ ಪ್ರಾವಹೀ ಪತಿ ಮರುತ ಪ್ರವಹನಿಗೆ

ಆವಕಾಲಕು ಕಿಂಚಿತು ಅಧಮರು ಮರುದ್ಗಣರೆಲ್ಲ||31||

ಪ್ರಾಣಾಪಾನ ವ್ಯಾನೋದಾನ ಸಮಾನರ ಐವರನು ಉಳಿದು ಮರುತರು ಊನರೆನಿಪರು

ಹತ್ತು ವಿಶ್ವೇದೇವರು ಇವರಿಂದ ಸೂನುಗಳುಯೆನಿಸುವನು

ಐವರ ಮಾನಿನೀ ದ್ರೌಪತಿಗೆ

ಕೆಲವರು ಕ್ಷೋಣಿಯೊಳು ಕೈಕೇಯರು ಎನಿಪರು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲಿ||32||

ಪ್ರತಿವಿಂದ್ಯ ಶ್ರುತ ಸೋಮಶ್ರುತ ಕೀರ್ತಿ ಶತಾನಿಕ ಶ್ರುತಕರ್ಮ

ದ್ರೌಪತಿ ಕುವರರು ಇವರೊಳಗೆ ಅಭಿತಾಮ್ರ ಪ್ರಮುಖ ಚಿತ್ರರಥನು ಗೋಪ ಕಿಶೋರ

ಬಲರೆಂಬ ಅತುಲರು ಐ ಗಂಧರ್ವರಿಂದಲಿ ಯುತರು

ಧರ್ಮ ವೃಕೋದರ ಆದಿಜರು ಎಂದು ಕರೆಸುವರು||33||

ವಿವಿದಮೈಂದರು ನಕುಲ ಸಹದೇವ ವಿಭು ತ್ರಿಶಿಖ ಅಶ್ವಿನಿಗಳು ಇವರೊಳು

ದಿವಿಪನ ಆವೇಶವು ಇಹುದು ಎಂದಿಗು

ದ್ಯಾವಾ ಪೃಥ್ವಿ ಋಭು ಪವನ ಸುತ ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನನು ಉಮಾ ಕುವರ ವಿಘ್ನಪ

ಧನಪ ಮೊದಲಾದವರು ಮಿತ್ರಗೆ ಕಿಂಚಿತು ಅಧಮರು ಎನಿಸಿಕೊಳುತಿಹರು||34||

ಪಾವಕಾಗ್ನಿ ಕುಮಾರನು ಎನಿಸುವ ಚಾವನೋಚಿಥ್ಯ ಮುನಿ

ಚಾಕ್ಶುಷ ರೈವತ ಸ್ವಾವರೋಚಿಷ ಉತ್ತಮ ಬ್ರಹ್ಮ ರುದ್ರ ಇಂದ್ರ

ದೇವಧರ್ಮನು ದಕ್ಷನಾಮಕ ಸಾವರ್ಣಿ ಶಶಿಬಿಂದು ಪ್ರುಥು

ಪ್ರೀಯವ್ರತನು ಮಾಂಧಾತ ಗಯನು ಕಕುಸ್ಥ ದೌಷ್ಯಂತಿ||35||

ಭರತ ಋಷಭಜ ಹರಿಣಿಜ ದ್ವಿಜ ಭರತ ಮೊದಲಾದ ಅಖಿಳರಾಯರೊಳಿರುತಿಹುದು

ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣು ಪ್ರಾಣಾವೇಶ ಪ್ರತಿದಿನದಿ

ವರ ದಿವಸ್ಪತಿ ಶಂಭು: ಅದ್ಭುತ ಕರೆಸುವನು ಬಲಿ ವಿಧೃತ ಧೃತ

ಶುಚಿ ನೆರೆಖಲೂ ಕೃತಧಾಮ ಮೊದಲಾದ ಅಷ್ಟ ಗಂಧರ್ವ||36||

ಅರಸುಗಳು ಕರ್ಮಜರು ವೈಶ್ವಾನರಗೆ ಅಧಮ ಶತಗುಣದಿ

ವಿಘ್ನೇಶ್ವರಗೆ ಕಿಂಚಿದ್ ಗುಣ ಕಡಿಮೆ ಬಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾವಕರು

ಶರಭ ಪರ್ಜನ್ಯಾಖ್ಯ ಮೇಘಪ ತರಣಿ ಭಾರ್ಯಾ ಸಂಜ್ಞೆ

ಶಾರ್ವರೀಕರನ ಪತ್ನೀ ರೋಹಿಣೀ ಶಾಮಲಾ ದೇವಕಿಯು||37||

ಅರಸಿಯೆನಿಪಳು ಧರ್ಮರಾಜಗೆ ವರುಣ ಭಾರ್ಯ ಉಷಾದಿ ಷಟ್ಕರು

ಕೊರತೆಯೆನಿಪರು ಪಾವಕಾದ್ಯರಿಗೆ ಎರಡು ಗುಣದಿಂದ

ಎರಡು ಮೂರ್ಜನರಿಂದ ಅಧಮ ಸ್ವಹ ಕರೆಸುವಳು

ಉಷಾದೇವಿ ವೈಶ್ವಾನರನ ಮಡದಿಗೆ ದಶ ಗುಣ ಅವರಳು ಅಶ್ವಿನೀ ಭಾರ್ಯಾ||38||

ಸುದರ್ಶನ ಶಕ್ರಾದಿ ಸುರಯುತ ಬುಧನು ತಾನು ಅಭಿಮನ್ಯುವು ಎನಿಸುವ

ಬುಧನಿಗಿಂತ ಅಶ್ವಿನೀ ಭಾರ್ಯ ಶಲ್ಯ ಮಾಗಧರ ಉದರಜ

ಉಷಾ ದೇವಿಗಿಂತಲಿ ಅಧಮನೆನಿಪ ಶನೈಶ್ಚರನು

ಶನಿಗೆ ಅಧಮ ಪುಷ್ಕರ ಕರ್ಮಪನೆನಿಸುವನು ಬುಧರಿಂದ||39||

ಉದ್ವಹಾ ಮರುತಾನ್ವಿತ ವಿರಾಧ ದ್ವಿತೀಯ ಸಂಜಯನು ತುಂಬುರ

ವಿದ್ವದೋತ್ತಮ ಜನ್ಮೇಜಯ ತ್ವಷ್ಟ್ರುಯುತ ಚಿತ್ರರಥ

ಸದ್ವಿನುತ ದಮ ಘೋಷಕ ಕಬಂಧದ್ವಯರು ಗಂಧರ್ವದನು

ಮನುಪದ್ಮಸಂಭವಯುತ ಅಕ್ರೂರ ಕಿಶೋರನೆನಿಸುವನು||40||

ವಾಯುಯುತ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ ದಿವಿಜರ ಗಾಯಕನು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ

ನಕ್ರನುರಾಯ ದ್ರುಪದನು ವಹ ವಿಶಿಷ್ಟ ಹೂಹು ಗಂಧರ್ವ

ನಾಯಕ ವಿರಾಟ್ ವಿವಹ ಹಾಹಾಜ್ಞೆಯ

ವಿದ್ಯಾಧರನೆ ಅಜಗರ ತಾ ಯೆನಿಸುವನು ಉಗ್ರಸೇನನೆ ಉಗ್ರಸೇನಾಖ್ಯ||41||

ಬಿಸಜ ಸಂಭವ ಯುಕ್ತ ವಿಶ್ವಾವಸು ಯುಧಾಮನ್ಯು

ಉತ್ತ ಮೌಜಸ ಬಿಸಜ ಮಿತ್ರಾರ್ಯಮ ಯುತ ಪರಾವಸುಯೆನಿಸುತಿಪ್ಪ

ಅಸಮ ಮಿತ್ರಾನ್ವಿತನು ಸತ್ಯಜಿತು ವಸುಧಿಯೊಳು ಚಿತ್ರಸೇನ

ಅಮೃತಾಂಧಸರು ಗಾಯಕರೆಂದು ಕರೆಸುವರು ಆವ ಕಾಲದಲಿ||42||

ಉಳಿದ ಗಂಧರ್ವರುಗಳು ಎಲ್ಲರು ಬಲಿ ಮೊದಲು ಗೋಪಾಲರೆನಿಪರು

ಇಳೆಯೊಳಗೆ ಸೈರೆಂಧ್ರಿ ಪಿಂಗಳೆ ಅಪ್ಸರ ಸ್ತ್ರೀಯಳು

ತಿಲೋತ್ತಮೆಯು ಪೂರ್ವದಲಿ ನಕುಲನ ಲಲನೆ ಪಾರ್ವತಿಯೆನಿಸುವಳು

ಗೋಕುಲದ ಗೋಪಿಯರು ಎಲ್ಲ ಶಬರೀ ಮುಖ್ಯ ಅಪ್ಸರರು||43||

ಕೃಷ್ಣವರ್ತ್ಮನ ಸುತರೊಳಗೆ ಶತದ್ವಾಷ್ಟ ಸಾವಿರ ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ

ಪ್ರವಿಷ್ಟಳು ಆಗಿ ರಮಾಂಬ ತತ್ತನ್ನಾಮ ರೂಪದಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಮಹಿಷಿಯರೊಳಗಿಪ್ಪಳು

ತ್ವಷ್ಟ್ರು ಪುತ್ರಿ ಕಶೇರು ಇವರೊಳು ಶ್ರೇಷ್ಠಳು ಎನಿಪಳು

ಉಳಿದ ಋಷಿ ಗಣ ಗೋಪಿಕಾ ಸಮರು||44||

ಸೂನುಗಳೆನಿಸುವರು ದೇವ ಕೃಷಾನುವಿಗೆ ಕ್ರಥು ಸಿಂಧು ಶುಚಿ ಪವಮಾನ

ಕೌಶಿಕರೈದು ತುಂಬುರು ಊರ್ವಶೀ ಶತರು ಮೇನಕೀ ಋಷಿ ರಾಯರುಗಳು

ಆಜಾನು ಸುರರಿಗೆ ಸಮರೆನಿಪರು

ಸುರಾಣಕರು ಅನಾಖ್ಯಾತ ದಿವಿಜರ ಜನಕರು ಎನಿಸುವರು||45||

ಪಾವಕರಿಗಿಂತ ಅಧಮರು ಎನಿಸುವ ದೇವ ಕುಲಜ ಆನಾಖ್ಯ ಸುರಗಣ ಕೋವಿದರು

ನಾನಾ ಸುವಿದ್ಯದಿ ಸೋತ್ತಮರ ನಿತ್ಯ ಸೇವಿಪರು ಸದ್ಭಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕ

ಸ್ವವರರಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುವರು

ನಿರಾವಲಂಬನ ವಿಮಲ ಗುಣಗಳ ಪ್ರತಿ ದಿವಸದಲ್ಲಿ||46||

ಸುರರೊಳಗೆ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳೆಂಬ ಎರಡು ಧರ್ಮಗಳಿಲ್ಲ

ತಮ್ಮೊಳು ನಿರುಪಮರೆಂದೆನಿಸಿ ಕೊಂಬರು ತಾರತಮ್ಯದಲಿ

ಗುರು ಸುಶಿಷ್ಯತ್ವವು ಈ ಋಷಿಗಳೊಳಗೆ ಇರುತಿಹುದು

ಆಜಾನ ಸುರರಿಗೆ ಚಿರ ಪಿತೃ ಶತಾಧಮರು ಎನಿಸುವರು ಏಳು ಜನರುಳಿದು||47||

ಚಿರ ಪಿತ್ರುಗಳಿಂದ ಅಧಮ ಗಂಧರ್ವರುಗಳು ಎನಿಪರು

ದೇವನಾಮಕ ಕೊರತೆಯೆನಿಸುವ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳಿಂದ ಗಂಧರ್ವ

ನರರೊಳು ಉತ್ತಮರೆನಿಸುವರು ಹನ್ನೆರೆಡು ಎಂಭತ್ತೆಂಟು ಗುಣದಲಿ

ಹಿರಿಯರೆನಿಪರು ಕ್ರಮದಿ ದೇವಾವೇಶ ಬಲದಿಂದ||48||

ದೇವತೆಗಳಿಂ ಪ್ರೇಷ್ಯರೆನಿಪರು ದೇವ ಗಂಧರ್ವರುಗಳು

ಇವರಿಂದ ಆವ ಕಾಲಕು ಶಿಕ್ಷಿತರು ನರನಾಮ ಗಂಧರ್ವ

ಕೇವಲ ಅತಿ ಸದ್ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಯಾವದಿಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಯಾಮಕ

ಶ್ರೀವರನೆಂದರಿದು ಭಜಿಪರು ಮಾನುಷೋತ್ತಮರು||49||

ಬಾದರಾಯಣ ಭಾಗವತ ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲಿ ಬಹುವಿಧ

ದ್ವಾದಶ ದಶ ಸುಪಂಚ ವಿಂಶತಿ ಶತ ಸಹಸ್ರಯುತ ಭೇದಗಳ ಪೇಳಿದನು

ಸೋತ್ತಮ ಆದಿತೇಯ ಆವೇಶ ಬಲದಿ ವಿರೋಧ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು

ಇದು ಸಾಧು ಜನ ಸಮ್ಮತವು||50||

ಇವರು ಮುಕ್ತಿ ಯೋಗ್ಯರೆಂಬರು ಶ್ರವಣ ಮನನಾದಿಗಳ

ಪರಮೋತ್ಸವದಿ ಮಾಡುತ ಕೇಳಿ ನಲಿಯುತ

ಧರ್ಮ ಕಾಮಾರ್ಥ ತ್ರಿವಿಧ ಫಲವ ಅಪೇಕ್ಷಿಸದೆ ಶ್ರೀಪವನ ಮುಖ ದೇವಾಂತರಾತ್ಮಕ

ಪ್ರವರತಮ ಶಿಷ್ಟೇಷ್ಟ ದಾಯಕನೆಂದು ಸ್ಮರಿಸುವರು||51||

ನಿತ್ಯ ಸಂಸಾರಿಗಳು ಗುಣ ದೋಷಾತ್ಮಕರು

ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಜೀವರ ಭೃತ್ಯರೆಂಬರು ರಾಜನ ಉಪಾದಿಯಲಿ ಹರಿಯೆಂಬ

ಕೃತ್ತಿವಾಸನು ಬ್ರಹ್ಮ ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣುತ್ರಯರು ಸಮ

ದುಃಖ ಸುಖೋತ್ಪತ್ತಿ ಮೃತಿ ಭವ ಪೇಳುವರು ಅವತಾರಗಳಿಗೆ ಸದಾ||52||

ತಾರತಮ್ಯ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಸೂರಿಗಳ ನಿಂದಿಸುತ ನಿತ್ಯದಿ

ತೋರುತಿಪ್ಪರು ಸುಜನರ ಉಪಾದಿಯಲಿ ನರರೊಳಗೆ

ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತರಾಗಿ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆ ಗೋಸುಗದಿ

ಸಂಚಾರ ಮಾಳ್ಪರು ಅನ್ಯ ದೇವತೆ ನೀಚರ ಆಲಯದಿ||53||

ದಶ ಪ್ರಮತಿ ಮತಾಬ್ಧಿಯೊಳು ಸುಮನಸರೆನಿಪ ರತ್ನಗಳನು

ಅವಲೋಕಿಸಿ ತೆಗೆದು ಪ್ರಾಕೃತ ಸುಭಾಷಾ ತಂತುಗಳ ರಚಿಸಿ

ಅಸುಪತಿ ಶ್ರೀ ರಮಣನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿದೆ ಸತ್ಜನರು ಇದನು ಸಂತೋಷಿಸಲಿ

ದೋಷಗಳ ಎಣಿಸದಲೆ ಕಾರುಣ್ಯದಲಿ ನಿತ್ಯ||54||

ನಿರುಪಮನು ಶ್ರೀವಿಷ್ಣು ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸರಸಿಜೋದ್ಭವ ವಾಯು ವಾಣೀ

ಗರುಡ ಷಣ್ಮಹಿಷಿಯರು ಪಾರ್ವತಿ ಶಕ್ರ ಸ್ಮರ ಪ್ರಾಣ ಗುರು

ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಪ್ರವಹ ಸೂರ್ಯನು ವರುಣ ನಾರದ ವಹ್ನಿ ಸಪ್ತ ಅಂಗಿರರು

ಮಿತ್ರ ಗಣೇಶ ಪೃಥು ಗಂಗಾ ಸ್ವಾಹಾ ಬುಧನು||55||

ತರಣಿ ತನಯ ಶನೈಶ್ಚರನು ಪುಷ್ಕರನು ಆಜಾನಜ ಚಿರಪಿತರು

ಗಂಧರ್ವರೀರ್ವರು ದೇವ ಮಾನುಷ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು

ನರರೊಳುತ್ತಮ ಮಧ್ಯಮ ಅಧಮ ಕರೆಸುವರು ಮಧ್ಯ ಉತ್ತಮರು

ಈರೆರೆಡು ಜನ ಕೈವಲ್ಯ ಮಾರ್ಗಸ್ಥರಿಗೆ ಅನಮಿಪೆ||56||

ಸಾರ ಭಕ್ತಿ ಜ್ಞಾನದಿಂ ಬೃಹತ್ತಾರತಮ್ಯವನು ಅರಿತು ಪಠಿಸುವ

ಸೂರಿಗಳಿಗೆ ಅನುದಿನದಿ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಪೂರೈಸಿ

ಕಾರುಣಿಕ ಮರುತಾಂತರಾತ್ಮಕ ಮಾರಮಣ ಜಗನ್ನಾಥ ವಿಠಲ

ತೋರಿಕೊಂಬನು ಹೃತ್ಕಮಲದೊಳು ಯೋಗ್ಯತೆಯನರಿತು||57||

***

Verse 1

Mīna kūrma krōḍa narahari māṇavaka bhṛgurāma daśaratha sūnu |

Yādava buddha kalkī kapila vaikunṭha ||

Srīnivāsa vyāsa ṛṣabha hayānanā nārāyaṇī haṃsa aniruddha |

Trivikrama srīdhara hṛṣīkēśa || 1 ||

Verse 2

Hariyu nārāyaṇanu kṛṣṇa asura kulāntaka sūrya samaprabha |

Karesuvanu nirduṣṭa sukha paripūrṇa tānendu ||

Sarvadēvōttamanu sarvaga parama puruṣa purātana |

Jarāmaraṇa varjita vāsudēvādi amita rūpātma || 2 ||

Verse 3

Ee naḷinabhava janani lakṣmī jñāna bala bhaktādi guṇa sampūrṇalu enipaḷu |

Sarva kāladi hari kṛpā baladi ||

Hīnaḷu enipaḷu ananta guṇadi purāṇa puruṣage |

Prakṛtiginnu samānaru enisuvarilla muktāmukta suraroḷage || 3 ||

Verse 4

Guṇagala trayamāni śrī kumbhiṇi mahā durga ambhraṇī rugmiṇiyu |

Satyāśāntikṛti jaya māya mahalakumi janakajākamala ālayā ||

Dakṣiṇē supadmā trilōka īśvari |

Aṇu mahattinōḷiddu upamārahitaḷu enisuvaḷu || 4 ||

Verse 5

Ghōṭakāsyana maḍadigintali hāṭaka udarapavanaru īrvaru |

Kōṭi guṇadinda adhamaru eniparu āvakāladi ||

Khēṭapati śēṣa amarēndrara pāṭimāḍade |

Srīśana kṛpā nōṭadindali sarvaroḷu vyāpāra māḍuvaru || 5 ||

Verse 6

Puruṣa brahma viriñci mahān maruta mukhyaprāṇa dhṛti smṛti |

Guruvara mahādhyāta bala vijñāta vikhyāta garalabhug ||

Bhavarōga bhēṣaja svaravaraṇa vēdastha jīvēśvara |

Vibhīṣaṇa viśva cēṣṭaka vītabhaya bhīma || 6 ||

Verse 7

Anilasthiti vairāgya nidhi rōcana vimuktigānanda daśamati |

Animisēṣa anidra śuci satvātmakā śarīra ||

Aṇu mahadrūpātmaka amṛta hanumadādi avatāra |

Padmāsana padavi samprāpta parisarākhaṇa āśmasama || 7 ||

Verse 8

Mātariśva brahmaru jaganmātēge adhama adhīṇareniparu |

Srī taruṇi vallahanu īrvaroḷu āva kāladi ||

Nīta bhakti jñāna bala rūpa atiśayadindiddu |

Cētanācētanagaḷoḷu vyāptareniparu tattadāhvayadi || 8 ||

Verse 9

Sarasvatī vēda ātmikā bhuji naraharī gurubhakti brāhmī |

Parama sukha bala pūrṇē śraddhā prīti gāyatrī ||

Garuḍa śēṣara janani śrī saṅkaruṣaṇana jaya tanujē |

Vāṇī karaṇa niyāmakē caturdaśa bhuvana sanmānyē || 9 ||

Verse 10

Kāḷikāśijē viprajē pāñcāli śivakanya indrasēnā |

Kālamānī candradyusabhā nāma bhāratigē ||

Ghāḷibrahmara yutiyaru ēḷēḷu aivattontu guṇadiṃ |

Kīḷareniparu tamma patigaḷindali āvāga || 10 ||

Verse 11

Hari samīra āvēśa nara saṅkaruṣaṇa āvēśa yuta lakṣmaṇa |

Parama puruṣana śukla kēśa āvēśa balarāma ||

Hara sadāśiva tapāhaṅkṛtu mṛta yukta śuka ūrdhvāpaṭu |

Tatpuruṣa jaigīśaurva drauṇi vyādha dūrvāsa || 11 ||

Verse 12

Garuḍa śēṣa śaśi aṅkadaḷa śēkhararu tammoḷu samaru |

Bhārati sarasijāsana patnigē adhamaru nūru guṇadinda ||

Hari maḍadi jāmbavatiyoḷu śrī taruṇiya āvēśavihudu endigū |

Koṟateyeniparu garuḍa śēṣarigē aivaru aiduguṇa || 12 ||

Verse 13

Nīlabhadrā mitravindā mēḷenipa kāḷindi lakṣmaṇa |

Bāleyariginda adhama vāruṇi sauparaṇi girijā ||

Srī lakumiyuta rēvatī śrī mūla rūpadi pēyaḷu enipaḷu |

Śailajādyaru daśaguṇa adhama tamma patigaḷige || 13 ||

Verse 14

Narahari īra āvēśa saṃyuta narapurandaragādhi kuśa |

Mandara dyumna vikukṣi vālī indrana avatāra ||

Bharata brahmāviṣṭa sāmba sudarśana pradyumna |

Sanakādyaroḷagippa sanatkumāranu ṣaṇmukanu kāma || 14 ||

Verse 15

Īraidu guṇa kaḍime pārvati vāruṇīyarigē indra kāma |

Śarīramāni prāṇa daśa guṇa avara śakranigē ||

Mārajā rati dakṣa guruvṛttha ari jāyā śaci svayambhūvaru |

Āru jana sama prāṇagē avararu hattu guṇadinda || 15 ||

Verse 16

Kāma putra aniruddha sītārāmana anuja śatruhana balarāmananuja |

Pautra aniruddhanōḷage aniruddha ||

Kāma bhāryā rugmavati sannāma lakṣmaṇaḷu enisuvaḷu |

Pauḷōmi citrāṅgadeyu tārā eraḍu pesarugaḷu || 16 ||

Verse 17

Tārā nāmaka traitēyoḷu sītā ramaṇana ārādhisidanu |

Samīrayukta uddhavanu kṛṣṇagē prīyanenisidanu ||

Vārijāsana yukta drōṇanu mūriḷeyoḷu bṛhaspatigē avatāravembaru |

Mahābhārata tātparyadoḷagē || 17 ||

Verse 18

Manu mukhādyariginta pravahā guṇadi pañcaka nīcanenisuva |

Ina śaśāṅkaru dharma mānavi eraḍu guṇadinda ||

Kaniyareniparu pravahagintali |

Dinapa śaśi yama dharma rūpagaḷu |

Anudinadi cintipudu santaru sarva kāladali || 18 ||

Verse 19

Marutana āvēśayuta dharmaja karaḍi viduranu satyajitu |

Īrereḍu dharmana rūpa ||

Brahmāviṣṭa sugrīva hariya rūpāviṣṭa karṇanu taraṇigē eraḍu avatāra |

Candramā surapana āvēśayutanu aṅgadanu enisikoḷutippa || 19 ||

Verse 20

Taraṇigintali pāda pādare varuṇa nīcanu |

Mahabhiṣaku durdara suśēṣaṇanu śantanū nālvaru varuṇa rūpa ||

Suramuni nāradanu kiñcit koṟate varuṇagē |

Agni bhṛgu aja goraḷa patni prasūti mūvaru nāradanigē adhama || 20 ||

Verse 21

Nīla duṣṭadyumna lava ee lēlihānana rūpagaḷu |

Bhṛgu kālili oddadarinda hariya vyādhanenisidanu ||

Ēḷu ṛṣigaḷigē uttamaru muni mauḷi nāradagē adhama mūvaru |

Ghāḷiyuta prahlāda bāhlikarāyanu enisidanu || 21 ||

Verse 22

Janapa karmajaroḷagē nārada muni anugraha baladi |

Prahlādanaḷa bhṛgu dākṣāyaṇirigē samanu enisikoṃba ||

Manu vivasvān gādhija īrvaru anaḷagintali kiñcitu adhama |

Eṇeyenisuvaru saptarṣigaḷigē ella kāladali || 22 ||

Verse 23

Kamalasaṃbhava bhavarenipa saṃyami marīcī atri aṅgirasumati |

Pulahakrutu vasiṣṭha pulastya muni svāhā ramaṇagē adhamaru ||

Mitranāmaka dyumaṇi rāhuyukta bhīṣmaka yamalarūpanu |

Tārānāmakanu enisi traitēyoḷu || 23 ||

Verse 24

Nirṛtigē eraḍavatāra durmukha harayuta ghaṭōtkacanu |

Prāvahi guru maḍadi tārā samaru parjanyagē uttamaru ||

Karigoraḷa saṃyukta bhagadattarasu katthana dhanapa rūpagaḷereḍu |

Vighnapa cārudēṣṇanu aśvinigaḷu sama || 24 ||

Verse 25

Ḍōnā dhruva dōṣārka agni prāṇa dyuvibhāvasugaḷu eṇṭu |

Kṛśānu śrēṣṭha dyunāma vasu bhīṣmārya brahma yuta ||

Drōṇa nāmaka nanda gōpa pradhāna agniyanu uḷidu ēḷu samānareniparu |

Tammoḷagē jñānādi guṇadinda || 25 ||

Verse 26

Bhīmaraivata ōja ajaikapada ā mahambahu rūpakanu bhava |

Vāma ugra vṛṣākapi ahir budhniyenisutiha ee mahātmara madhyadali ||

Umā manōharōttamanu |

Daśanāmakaru samarenisikoṃbaru tammoḷu endendu || 26 ||

Verse 27

Bhūri ajaikapa padāhva ahir budhni īraidu rudragaṇa saṃyuta |

Bhūriśravanu endenipa śala virūpākṣa nāmakanu ||

Sūri kṛpa viṣkambha sahadēvā raṇāgraṇi |

Sōmadattanu tā racisida dvirūpa dhareyolu patratāpakanu || 27 ||

Verse 28

Dēva śakra urukramanu mitrā varuṇa parjanya bhaga |

Pūṣā vivasvān savitṛ dhātā āryama tvaṣṭru ||

Dēvakī sutanalli savitṛ vibhāvasū suta bhānuyenisuva |

Jyāvanapayuta vīrasēnanu tvaṣṭru nāmakanu || 28 ||

Verse 29

Eraḍadhika daśa sūryaroḷu mūrereḍu janaru uttama |

Vivasvān varuṇa śakra urukramanu parjanya mitrākhya ||

Marutana āvēśayuta pāṇḍūvara pārāvahanu endenipa |

Kēśari mṛgapa saṃpāti śvētatrayaru marudaṃśa || 29 ||

Verse 30

Pratibhavātanu cēkitanu vipruthuvu enisuvanu saumya māruta |

Vitata sarvōttuṅga gajanamakaru prāṇa aṃśa ||

Dvitīya pāna gavākṣa gavaya tṛtīya vyāna |

Udāna vṛṣaparva atula śarvatrāta gandha sumādanaru samāna || 30 ||

Verse 31

Aivaroḷagē ee kuntibhōjanu āvi nāmaka nāgakṛkalanu |

Dēvadatta dhanañjayaru avatāra varjitaru ||

Āvahōdhvaha vivaha saṃvaha prāvahī pati maruta pravahanigē |

Āvakālaku kiñcitu adhamaru marudgaṇarella || 31 ||

Verse 32

Prāṇāpāna vyānōdāna samānara aivaranu uḷidu marutaru ūnareṇiparu |

Hattu viśvēdēvaru ivarinda sūnugaḷuyenisuvavu ||

Aivara māninī draupatigē |

Kelavaru kṣoṇiyoḷu kaikēyaru eniparu ella kāladali || 32 ||

Verse 33

Prativindya śruta sōmaśruta kīrti śatānika śrutakarma |

Draupati kuvararu ivaroḷagē abhitāmra pramukha citrarathanu gōpa kiśora ||

Balaremba atularu ai gandharvarindali yutar |

Dharma vṛkōdara ādijaru endu karesuvaru || 33 ||

Verse 34

Vividhamaindaru nakula sahadēva vibhu triśikha aśvinigaḷu ivaroḷu |

Divipana āvēśavu ihudu endigu ||

Dyāvā pṛthvī ṛbhu pavana suta viśvaktsēnanu umā kuvara vighnapa |

Dhanapa modalādavaru mitragē kiñcitu adhamaru enisikoḷutiharu || 34 ||

Verse 35

Pāvakāgni kumāranu enisuva cāvanōcithya muni |

Cākṣuṣa raivata svāvarōciṣa uttama brahma rudra indra ||

Dēvadharmanu dakṣanāmaka sāvarni śaśibindu pruthu |

Prīyavratanu māndhāta gayanu kakuṣtha dauṣyanti || 35 ||

Verse 36

Bharata ṛṣabhaja hariṇija dvija bharata modalāda akhilarāyaroḷirutihudu |

Srī viṣṇu prāṇāvēśa pratidinadi ||

Vara divaspati śambhu adbhuta karesuvanu bali vidhṛta dhṛta |

Śuci nerekhalu kṛtadhāma modalāda aṣṭa gandharva || 36 ||

Verse 37

Arasugaḷu karmajaru vaiśvānaragē adhama śataguṇadi |

Vighnēśvaragē kiñcid guṇa kaḍime bali mukhya pāvakarut ||

Śarabha parjanyākhya mēghapa taraṇi bhāryā saṃjñē |

Śārvarīkarana patnī rōhiṇī śāmalā dēvakiyu || 37 ||

Verse 38

Arasiyenipaḷu dharmarājagē varuṇa bhārya uṣādi ṣaṭkaru |

Koṟateyeniparu pāvakādyarigē eraḍu guṇadinda ||

Eraḍu mūrjanarinda adhama svaha karesuvaḷu |

Uṣādēvi vaiśvānarana maḍadigē daśa guṇa avaralu aśvinī bhāryā || 38 ||

Verse 39

Sudarśana śakrādi surayuta budhanu tānu abhimanyuvu enisuva |

Budhaniginta aśvinī bhārya śalya māgadhara udaraja ||

Uṣā dēvigintali adhamaneni pa śanaiścaranu |

Śanigē adhama puṣkara karmapanenisuvanu budharinda || 39 ||

Verse 40

Udhvahā marutānvita virādha dvitīya sañjayanu tumbura |

Vidvadōttama janmējaya tvaṣṭruyuta citraratha ||

Sadvinuta dama ghōṣaka kabandhadvayaru gandharvadanu |

Manupadmasambhavayuta akrūra kiśoranenisuvanu || 40 ||

Verse 41

Vāyuyuta dhṛtarāṣṭra divijara gāyakanu dhṛtarāṣṭra |

Nakrunurāya drupadanu vaha viśiṣṭa hūhu gandharva ||

Nāyaka virāṭ vivāha hāhā jñayē |

Vidyādharane ajagara tā yenisuvanu ugrasēnanē ugrasēnākhya || 41 ||

Verse 42

Bisaja saṃbhava yukta viśvāvasu yudhāmanyu |

Utta maujasa bisaja mitrāryama yuta parāvasuyenisutippa ||

Asama mitrānvitanu satyajitu vasudhiyoḷu citrasēna |

Amṛtāndhasaru gāyakarendu karesuvaru āva kāladali || 42 ||

Verse 43

Uḷida gandharvarugaḷu ellaru bali modalu gōpālareniparu |

Iḷeyoḷagē sairandhri piṅgaḷē apsara strīyaḷu ||

Tilōttameyu pūrvadali nakulana lalanē pārvatiyenisuvaḷu |

Gōkulada gōpiyaru ella śabarī mukhya apsararu || 43 ||

Verse 44

Kṛṣṇavartmana sutaroḷagē śatadvāṣṭa sāvira strīyaralli |

Praviṣṭaḷu āgi ramāmba tattannāma rūpadi kṛṣṇa mahiṣiyarōḷagippaḷu ||

Tvaṣṭru putri kaśēru ivaroḷu śrēṣṭhaḷu enipaḷu |

Uḷida ṛṣi gaṇa gōpikā samaru || 44 ||

Verse 45

Sūnugaḷenisuvaru dēva kṛṣānuvigē krathu sindhu śuci pavamāna |

Kauśikaraidu tumburu ūrvaśī śataru mēnakī ṛṣi rāyarugaḷu ||

Ājānu surarigē samareniparu |

Surāṇakaru anākhyāta divijara janakaru enisuvaru || 45 ||

Verse 46

PāvakAriginta adhamaru enisuva dēva kulaja ānākhya suragaṇa kōvidaru |

Nānā suvidyadi sōttamara nitya sēviparu sadbhakti pūrvaka ||

Svavararigē upadēśisuvaru |

Nirāvalambana vimala guṇagaḷa prati divaśadalli || 46 ||

Verse 47

Suraroḷagē varṇāśramagaḷemba eraḍu dharmagaḷilla |

Tammoḷu nirūpamarendenisi koṃbaru tāratamyadali ||

Guru suśiṣyatvavu ee ṛṣigaḷoḷagē irutihudu |

Ājāna surarigē cira pitṛ śatādhamaru enisuvaru ēḷu janaruḷidu || 47 ||

Verse 48

Cira pitṛgaḷinda adhama gandharvarugaḷu eniparu |

Dēvanāmaka koṟateyenisuva cakravartigaḷinda gandharva ||

Nararoḷu uttamarenisuvaru hannereḍu embaṭṭentu guṇadali |

Hiriyareniparu kramadi dēvāvēśa baladinda || 48 ||

Verse 49

Dēvatēgaḷiṃ prēṣyareniparu dēva gandharvarugaḷu |

Ivarinda āva kālaku śikṣitaru naranāma gandharva ||

Kēvala ati sadbhaktipūrvaka yāvadindriyagaḷa niyāmaka |

Srīvaranendaridu bhajiparu mānuṣōttamaru || 49 ||

Verse 50

Bādarāyaṇana bhāgavatada modalāda śāstragaḷali bahuvidha |

Dvādaśa daśa supañca viṃśati śata sahasrayuta bhēdagaḷa pēḷidanu ||

Sōttama āditēya āvēśa baladi virōdha cintisabāradu |

Idu sādhu jana sammatavu || 50 ||

Verse 51

Ivaru mukti yōgyarenibaru śravaṇa mananādigala |

Paramōtsavadi māḍuta kēḷi naliyuta ||

Dharma kāmārtha trividha phālava apēkṣisadē śrī pavana mukha dēvāntarātmaka |

Pravaratama śiṣṭēṣṭa dāyakanendu smarisuvaru || 51 ||

Verse 52

Nitya saṃsārigaḷu guṇa dōṣātmakaru |

Brahmādi jīvara bhṛtyarenibaru rājana upādiyali hariyemba ||

Kṛttivāsanu brahma śrī viṣṇutrayaru sama |

Duḥkha sukhōtpatti mṛti bhava pēḷuvaru avatāragaḷigē sadā || 52 ||

Verse 53

Tāratamya jñānavilladē sūrigaḷa nindisuta nityadi |

Tōrutipparu sujanara upādiyali nararoḷagē ||

Krūra karmāsaktarāgi śarīra pōṣaṇē gōsugadi |

Sañcāra māḷparu anya dēvatē nīcara ālayadi || 53 ||

Verse 54

Daśa pramati matāb dhiyolu sumanasarenipa ratnagaḷanu |

Avalōkisi tegedu prākṛta subhāṣā tantugaḷa racisi ||

Asupati śrī ramaṇanigē samarpisidē satjanaru idanu santōṣisali |

Dōṣagaḷa eṇisadalē kāruṇyadi nitya || 54 ||

Verse 55

Nirūpamanu śrīviṣṇu lakṣmī sarasijōdbhava vāyu vāṇī |

Garuḍa ṣaṇmahiṣiyaru pārvati śakra smara prāṇa guru ||

Bṛhaspati pravaha sūryanu varuṇa nārada vahni sapta aṅgiraru |

Mitra gaṇēśa pruthu gaṅgā svāhā budhanu || 55 ||

Verse 56

Taraṇi tanaya śanaiścaranu puṣkaranu ājānaja cirapitaru |

Gandharvarīrvaru dēva mānuṣa cakravartigalu ||

Nararoḷuttama madhyama adhama karēsuvaru madhya uttamaru |

Īrereḍu jana kaivalya mārgastharigē anamipe || 56 ||

Verse 57

Sāra bhakti jñānadiṃ bṛhattāratamyavanu aṛitu paṭhisuva |

Sūrigaḷigē anudinadi puruṣārthagala pūraisī ||

Kāruṇika marutāntarātmaka māramaṇa jagannātha viṭhala |

Tōrikōṃbanu hṛtkamaldoḷu yōgyateyanaṛitu || 57 ||

***

Pronunciation Guide

Vowels:

a: sounds like 'u' in "cup" (e.g., Hari - ha like 'u').

ā: long 'a' as in "father".

i / ī: short 'i' as in "bit"; long 'ī' as in "meet".

u / ū: short 'u' as in "put"; long 'ū' as in "flute".

e / ē: short 'e' as in "met"; long 'ē' as in "they".

o / ō: short 'o' as in "cot"; long 'ō' as in "go".

Consonants:

Retroflex (ḍ, ṭ, ṇ, ḷ): Pronounced by curling the tongue to touch the roof of the mouth.

Dotted/Special Characters (ṅ, ś, ṣ):

ṅ: nasal sound like 'ng' in "sing".

ś / ṣ: both are "sh" sounds, with ṣ being more retroflex (tongue curled back).

h: Always voiced clearly (as in "house").

Emphasis: In Kannada metric poetry, maintain an even rhythm; hold long vowels (ā, ī, ū, ē, ō) for twice the duration of short vowels.

Pausing: Use the pipe (|) and double pipe (||) as natural points to breathe, signaling the end of a half-verse or full-verse line.

Combined Letters: Treat ṃ as a nasalized stop (like the 'm' in "lamp") before the following consonant.

***

ಶ್ರೀಜಗನ್ನಾಥದಾಸಾರ್ಯ ವಿರಚಿತ ಹರಿಕಥಾಮೃತಸಾರದ 'ಬೃಹತ್ತಾರತಮ್ಯ ಸಂಧಿ'ಯು ಜಗನ್ನಾಥದಾಸರು ರಚಿಸಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಗಹನವಾದ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಪೂರ್ಣವಾದ ಸಂಧಿಯಾಗಿದೆ. 

ಸಾರಾಂಶ:

ಈ ಸಂಧಿಯು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಸ್ತ ಜೀವರಾಶಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಇರಿಸಿರುವ 'ತಾರತಮ್ಯ' (Hierarchy) ಅಥವಾ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಶ್ರೀಹರಿ: ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀಹರಿಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ, ಸರ್ವಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಸರ್ವೋತ್ತಮ. ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವರು ಆತನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯ ಸ್ಥಾನ: ಶ್ರೀಹರಿಯ ನಂತರದ ಸ್ಥಾನ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯದ್ದು. ಅವಳು ಜ್ಞಾನ, ಭಕ್ತಿ, ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠಳು.

ಬ್ರಹ್ಮ-ವಾಯುಗಳ ಮಹತ್ವ: ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯ ನಂತರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಮತ್ತು ವಾಯುದೇವರು ಇದ್ದಾರೆ. ವಾಯುದೇವರು ಶ್ರೀಹರಿಯ ಭಕ್ತರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಜಗತ್ತಿನ ಸಕಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರೇರಕರು.

ದೇವತಾ ಶ್ರೇಣಿ: ರುದ್ರ ದೇವರು, ಗರುಡ, ಶೇಷ, ಇಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ದಿಕ್ಪಾಲಕರು ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅವರವರ ಯೋಗ್ಯತೆಗನುಗುಣವಾಗಿ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಕರ್ತವ್ಯಗಳಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಮೇಲಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾ, ಶ್ರೀಹರಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಮಾನವ ಮತ್ತು ದೈವಿಕ ಅಂಶ: ರಾಜರು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಜರಲ್ಲಿ ಭಗವಂತ ಮತ್ತು ವಾಯುದೇವರ ಆವೇಶವಿರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅವರ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ದಾಸರು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಜ್ಞಾನದ ಮಹತ್ವ: ಈ ತಾರತಮ್ಯ ಜ್ಞಾನವು ಕೇವಲ ಬೌದ್ಧಿಕವಲ್ಲ, ಇದು ಭಕ್ತಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕವಾದದ್ದು. ಶ್ರೀಹರಿಯು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಜೀವಿಗೂ ಅವರ ಯೋಗ್ಯತೆಗನುಗುಣವಾಗಿ ಫಲಾಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಸತ್ಯದ ಮಾರ್ಗ.

ಅಜ್ಞಾನದ ವಿಮರ್ಶೆ: ತಾರತಮ್ಯದ ಅರಿವಿಲ್ಲದೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು ಅಜ್ಞಾನದ ಲಕ್ಷಣ. ಸಜ್ಜನರು ಭಗವಂತನ ಈ ಅದ್ಭುತ ಸೃಷ್ಟಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅರಿತು, ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆತನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು.

ಫಲಶ್ರುತಿ: ಈ ಸಂಧಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪಠಿಸುವ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ, ಶ್ರೀ ಜಗನ್ನಾಥ ವಿಠಲನು ಒಲಿದು, ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಅವರ ಸಕಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಕಳೆದು ಮೋಕ್ಷದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ: ಈ ಸಂಧಿಯು "ಎಲ್ಲವೂ ಶ್ರೀಹರಿಯ ಅಧೀನ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಜೀವಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೈವಿಕ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಆತನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು" ಎಂಬ ಅದ್ವೈತೇತರ ಸಿದ್ಧಾಂತದ (ದೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತದ) ಸಾರವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ.

ಪಲ್ಲವಿ:

ಹರಿಕಥಾಮೃತಸಾರ ಗುರುಗಳ ಕರುಣದಿಂದಾಪನಿತು ಕೇಳುವೆ |

ಪರಮ ಭಗವದ್ಭಕ್ತರು ಇದನಾದರದಿ ಕೇಳುವುದು ||

ಅರ್ಥ: ಗುರುಗಳಾದ ಶ್ರೀಪಾದರಾಜರ ಕೃಪೆಯಿಂದ, ಹರಿಕಥಾಮೃತಸಾರದ ಈ ಅತಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ತಾರತಮ್ಯ ಸಂಧಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಭಗವಂತನ ಪರಮ ಭಕ್ತರು ಇದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಆದರದಿಂದ ಕೇಳಬೇಕು.

ಪದ್ಯ 1:

ಮೀನ ಕೂರ್ಮ ಕ್ರೋಡ ನರಹರಿ ಮಾಣವಕ ಭೃಗುರಾಮ ದಶರಥ |

ಸೂನು ಯಾದವ ಬುದ್ಧ ಕಲ್ಕೀ ಕಪಿಲ ವೈಕುಂಠ ||

ಶ್ರೀನಿವಾಸ ವ್ಯಾಸ ಋಷಭ ಹಯಾನನಾ ನಾರಾಯಣೀ ಹಂಸ ಅನಿರುದ್ಧ |

ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಶ್ರೀಧರ ಹೃಷೀಕೇಶ ||1||

ಅರ್ಥ: ಮೀನ (ಮತ್ಸ್ಯ), ಕೂರ್ಮ, ಕ್ರೋಡ (ವರಾಹ), ನರಹರಿ, ಮಾಣವಕ (ವಾಮನ), ಭೃಗುರಾಮ, ದಶರಥನ ಮಗ ರಾಮ, ಯಾದವ (ಕೃಷ್ಣ), ಬುದ್ಧ, ಕಲ್ಕಿ, ಕಪಿಲ, ವೈಕುಂಠನಾಥ, ಶ್ರೀನಿವಾಸ, ವ್ಯಾಸ, ಋಷಭದೇವ, ಹಯಾನನ (ಹಯಗ್ರೀವ), ನಾರಾಯಣ, ಹಂಸ, ಅನಿರುದ್ಧ, ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ, ಶ್ರೀಧರ ಮತ್ತು ಹೃಷೀಕೇಶ - ಇವರೆಲ್ಲಾ ಭಗವಂತನ ದಿವ್ಯ ರೂಪಗಳು.

ಪದ್ಯ 2:

ಹರಿಯು ನಾರಾಯಣನು ಕೃಷ್ಣ ಅಸುರ ಕುಲಾಂತಕ ಸೂರ್ಯ ಸಮಪ್ರಭ |

ಕರೆಸುವನು ನಿರ್ದುಷ್ಟ ಸುಖ ಪರಿಪೂರ್ಣ ತಾನೆಂದು ||

ಸರ್ವದೇವೋತ್ತಮನು ಸರ್ವಗ ಪರಮ ಪುರುಷ ಪುರಾತನ |

ಜರಾಮರಣ ವರ್ಜಿತ ವಾಸುದೇವಾದಿ ಅಮಿತ ರೂಪಾತ್ಮ ||2||

ಅರ್ಥ: ಶ್ರೀಹರಿಯೇ ನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ. ಅವನು ಅಸುರ ಕುಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದವನು. ಅವನು ಯಾವ ದೋಷವೂ ಇಲ್ಲದವನು, ಆನಂದಪೂರ್ಣನು. ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಪುರಾತನ, ಜನನ-ಮರಣಗಳಿಲ್ಲದವನು ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವಾದಿ ಅನಂತ ರೂಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು.

ಪದ್ಯ 3:

ಈ ನಳಿನಭವ ಜನನಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಜ್ಞಾನ ಬಲ ಭಕ್ತಾದಿ ಗುಣ ಸಂಪೂರ್ಣಳು ಎನಿಪಳು |

ಸರ್ವ ಕಾಲದಿ ಹರಿ ಕೃಪಾ ಬಲದಿ ||

ಹೀನಳು ಎನಿಪಳು ಅನಂತ ಗುಣದಿ ಪುರಾಣ ಪುರುಷಗೆ |

ಪ್ರಕೃತಿಗಿನ್ನು ಸಮಾನರು ಎನಿಸುವರಿಲ್ಲ ಮುಕ್ತಾಮುಕ್ತ ಸುರರೊಳಗೆ ||3||

ಅರ್ಥ: ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ತಾಯಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿದೇವಿಯು ಜ್ಞಾನ, ಬಲ, ಭಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣಳು. ಇವೆಲ್ಲಾ ಶ್ರೀಹರಿಯ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಬಂದವು. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಗುಣಗಳಿದ್ದರೂ, ಅನಂತ ಗುಣವುಳ್ಳ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಅಲ್ಪಳು. ಮುಕ್ತರಲ್ಲದ ಅಥವಾ ಮುಕ್ತರಾದ ಯಾವುದೇ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ ಸಮಾನರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.

ಪದ್ಯ 4:

ಗುಣಗಳ ತ್ರಯಮಾನಿ ಶ್ರೀ ಕುಂಭಿಣಿ ಮಹಾ ದುರ್ಗ ಅಂಭ್ರಣೀ ರುಗ್ಮಿಣಿಯು |

ಸತ್ಯಾಶಾಂತಿಕೃತಿ ಜಯ ಮಾಯ ಮಹಲಕುಮಿ ಜನಕಜಾಕಮಲ ಆಲಯಾ ||

ದಕ್ಷಿಣೆ ಸುಪದ್ಮಾ ತ್ರಿಲೋಕ ಈಶ್ವರಿ |

ಅಣು ಮಹತ್ತಿನೊಳಿದ್ದು ಉಪಮಾರಹಿತಳು ಎನಿಸುವಳು ||4||

ಅರ್ಥ: ಶ್ರೀ, ಭೂದೇವಿ (ಕುಂಭಿಣಿ), ದುರ್ಗಾ, ಅಂಭ್ರಣಿ, ರುಗ್ಮಿಣಿ, ಸತ್ಯಭಾಮೆ, ಶಾಂತಾ, ಜಯಾ, ಮಾಯಾ, ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಸೀತೆ, ಕಮಲಾಲಯ, ದಕ್ಷಿಣೆ, ಸುಪದ್ಮಾ - ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿರುವವಳು, ಅಣುವಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿ, ಉಪಮೆಯೇ ಇಲ್ಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.

ಪದ್ಯ 5:

ಘೋಟಕಾಸ್ಯನ ಮಡದಿಗಿಂತಲಿ ಹಾಟಕ ಉದರಪವನರು ಈರ್ವರು |

ಕೋಟಿ ಗುಣದಿಂದ ಅಧಮರು ಎನಿಪರು ಆವಕಾಲದಲಿ ||

ಖೇಟಪತಿ ಶೇಷ ಅಮರೇಂದ್ರರ ಪಾಟಿಮಾಡದೆ |

ಶ್ರೀಶನ ಕೃಪಾ ನೋಟದಿಂದಲಿ ಸರ್ವರೊಳು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವರು ||5||

ಅರ್ಥ: ಹಯಗ್ರೀವನ ಮಡದಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ದಾಸಿಯರಾದ ಸರಸ್ವತಿ ಮತ್ತು ವಾಯುದೇವರು, ಲಕ್ಷ್ಮಿಗಿಂತ ಕೋಟಿ ಪಟ್ಟು ಅಲ್ಪರು. ಆದರೂ ಆದಿಶೇಷ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಾದಿಗಳಿಗಿಂತ ಇವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರು. ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಇವರು ಜಗತ್ತಿನ ಸಕಲ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪದ್ಯ 6:

ಪುರುಷ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿರಿಂಚಿ ಮಹಾನ್ ಮರುತ ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣ ಧೃತಿ ಸ್ಮೃತಿ |

ಗುರುವರ ಮಹಾಧ್ಯಾತ ಬಲ ವಿಜ್ಞಾತ ವಿಖ್ಯಾತ ಗರಳಭುಗ್ ||

ಭವರೋಗ ಭೇಷಜ ಸ್ವರವರಣ ವೇದಸ್ಥ ಜೀವೇಶ್ವರ |

ವಿಭೀಷಣ ವಿಶ್ವ ಚೇಷ್ಟಕ ವೀತಭಯ ಭೀಮ ||6||

ಅರ್ಥ: ಬ್ರಹ್ಮ, ವಾಯುದೇವರು (ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣ), ಧೃತಿ, ಸ್ಮೃತಿ, ಮಹಾಧ್ಯಾತ, ಬಲ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ವಿಖ್ಯಾತರು. ಇವರು ಶಿವನಿಗೆ (ಗರಳಭುಕ್) ನಿಯಾಮಕರು, ಸಂಸಾರವೆಂಬ ರೋಗಕ್ಕೆ ಔಷಧಿಯಂತಿರುವವರು, ವೇದಸ್ಥರು, ಜೀವೇಶ್ವರರು ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಸಕಲ ಚೇಷ್ಟೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವವರು. ನಿರ್ಭಯರಾದ ಇವರೇ ಭೀಮಸೇನರು.

ಪದ್ಯ 7:

ಅನಿಲಸ್ಥಿತಿ ವೈರಾಗ್ಯ ನಿಧಿ ರೋಚನ ವಿಮುಕ್ತಿಗಾನಂದ ದಶಮತಿ |

ಅನಿಮಿಶೇಷ ಅನಿದ್ರ ಶುಚಿ ಸತ್ವಾತ್ಮಕ ಶರೀರ ||

ಅಣು ಮಹದ್ರೂಪಾತ್ಮಕ ಅಮೃತ ಹನುಮದಾದಿ ಅವತಾರ |

ಪದ್ಮಾಸನ ಪದವಿ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತ ಪರಿಸರಾಖಣ ಆಶ್ಮಸಮ ||7||

ಅರ್ಥ: ವಾಯುದೇವರು ವೈರಾಗ್ಯದ ನಿಧಿ, ವಿಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಆನಂದಸ್ವರೂಪಿ, ದಶಮತಿ (ಅನಂತ ಜ್ಞಾನಿ). ಇವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಧೀನರಲ್ಲದವರು, ಅಣು ಮತ್ತು ಮಹತ್ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು. ಹನುಮಂತ, ಭೀಮ, ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರಾಗಿ ಅವತರಿಸಿದವರು. ಬ್ರಹ್ಮಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳವರು.

ಪದ್ಯ 8:

ಮಾತರಿಶ್ವ ಬ್ರಹ್ಮರು ಜಗನ್ಮಾತೆಗೆ ಅಧಮ ಅಧೀನರೆನಿಪರು |

ಶ್ರೀ ತರುಣಿ ವಲ್ಲಭನು ಈರ್ವರೊಳು ಆವ ಕಾಲದಲಿ ||

ನೀತ ಭಕ್ತಿ ಜ್ಞಾನ ಬಲ ರೂಪ ಅತಿಶಯದಿಂದಿದ್ದು |

ಚೇತನಾಚೇತನಗಳೊಳು ವ್ಯಾಪ್ತರೆನಿಪರು ತತ್ತದಾಹ್ವಯದಿ ||8||

ಅರ್ಥ: ವಾಯುದೇವರು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೂ ಜಗನ್ಮಾತೆಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿದೇವಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠಳು. ಆದರೆ ಶ್ರೀಹರಿಯು ಇವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಸರ್ವೋತ್ತಮನು. ಅವನು ಭಕ್ತಿ, ಜ್ಞಾನ, ಬಲದಲ್ಲಿ ಅತಿಶಯನಾಗಿ ಚೇತನ (ಜೀವರು) ಮತ್ತು ಅಚೇತನ (ಜಡ) ವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ಪದ್ಯ 9:

ಸರಸ್ವತೀ ವೇದ ಆತ್ಮಿಕಾ ಭುಜಿ ನರಹರೀ ಗುರುಭಕ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ |

ಪರಮ ಸುಖ ಬಲ ಪೂರ್ಣೆ ಶ್ರದ್ಧಾ ಪ್ರೀತಿ ಗಾಯತ್ರೀ ||

ಗರುಡ ಶೇಷರ ಜನನಿ ಶ್ರೀ ಸಂಕರುಷಣನ ಜಯ ತನುಜೆ |

ವಾಣೀ ಕರಣ ನಿಯಾಮಕೆ ಚತುರ್ದಶ ಭುವನ ಸನ್ಮಾನ್ಯೇ ||9||

ಅರ್ಥ: ಸರಸ್ವತಿಯು ವೇದಾತ್ಮಿಕಳು, ಹರಿಯ ಗುರುಭಕ್ತಳು, ಸುಖ ಮತ್ತು ಬಲದಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣಳು. ಶ್ರದ್ಧಾ, ಪ್ರೀತಿ, ಗಾಯತ್ರಿ ರೂಪಳು. ಗರುಡ ಮತ್ತು ಶೇಷರ ಜನನಿ, ಸಂಕರ್ಷಣನ ಮಗಳು. ಇವಳು ವಾಣೀ (ಮಾತು) ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಯಾಮಕಿ ಹಾಗೂ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳಲ್ಲಿ ಸನ್ಮಾನ್ಯಳು.

ಪದ್ಯ 10:

ಕಾಳಿಕಾಶಿಜೆ ವಿಪ್ರಜೆ ಪಾಂಚಾಲಿ ಶಿವಕನ್ಯ ಇಂದ್ರಸೇನಾ |

ಕಾಲಮಾನೀ ಚಂದ್ರದ್ಯುಸಭಾ ನಾಮ ಭಾರತಿಗೆ ||

ಘಾಳಿಬ್ರಹ್ರ ಯುವತಿಯರು ಏಳೇಳು ಐವತ್ತೊಂದು ಗುಣದಿಂ ಕೀಳರೆನಿಪರು |

ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳಿಂದಲಿ ಆವಾಗ ||10||

ಅರ್ಥ: ಸರಸ್ವತಿ, ಭಾರತೀ, ಕಾಳಿಕಾದೇವಿ, ಶಚೀದೇವಿ - ಇವರು ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳಾದ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಾಯು, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರಿಗಿಂತ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಕೀಳರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ತಾರತಮ್ಯವಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳಿಗಿಂತ ಸದಾ ಅಲ್ಪರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಪದ್ಯ 11:

ಹರಿ ಸಮೀರ ಆವೇಶ ನರ ಸಂಕರುಷಣ ಆವೇಶ ಯುತ ಲಕ್ಷ್ಮಣ |

ಪರಮ ಪುರುಷನ ಶುಕ್ಲ ಕೇಶ ಆವೇಶ ಬಲರಾಮ ||

ಹರ ಸದಾಶಿವ ತಪಾಹಂಕೃತು ಮೃತ ಯುಕ್ತ ಶುಕ ಊರ್ಧ್ವಾಪಟು |

ತತ್ಪುರುಷ ಜೈಗೀಶೌರ್ವ ದ್ರೌಣೀ ವ್ಯಾಧ ದೂರ್ವಾಸ ||11||

ಅರ್ಥ: ಶ್ರೀಹರಿಯು ನರನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಮೀರನ (ವಾಯುದೇವರ) ಆವೇಶವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಂಕರ್ಷಣನ ಆವೇಶದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾನೆ. ಬಲರಾಮನು ಶ್ರೀಹರಿಯ 'ಶುಕ್ಲ ಕೇಶ'ದ ಆವೇಶ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ರುದ್ರ, ಸದಾಶಿವ, ಅಹಂಕಾರ ದೇವತೆ, ಶುಕಮುನಿ, ಜೈಗೀಷವ್ಯ, ಔರ್ವ ಮುನಿ, ಅಶ್ವತ್ಥಾಮಾ (ದ್ರೌಣಿ), ವ್ಯಾಧ ಮತ್ತು ದೂರ್ವಾಸ ಮುನಿಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದೈವಿಕ ಆವೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪದ್ಯ 12:

ಗರುಡ ಶೇಷ ಶಶಿ ಅಂಕದಳ ಶೇಖರರು ತಮ್ಮೊಳು ಸಮರು |

ಭಾರತಿ ಸರಸಿಜಾಸನ ಪತ್ನಿಗೆ ಅಧಮರು ನೂರು ಗುಣದಿಂದ ||

ಹರಿ ಮಡದಿ ಜಾಂಬವತಿಯೊಳು ಶ್ರೀ ತರುಣಿಯ ಆವೇಶವಿಹುದು ಎಂದಿಗೂ |

ಕೊರತೆಯೆನಿಪರು ಗರುಡ ಶೇಷರಿಗೆ ಐವರು ಐದುಗುಣ ||12||

ಅರ್ಥ: ಗರುಡ, ಶೇಷ ಮತ್ತು ರುದ್ರ (ಚಂದ್ರಶೇಖರ) ಇವರು ತಮ್ಮೊಳಗೆ ಸಮಾನರು. ಇವರು ಸರಸ್ವತಿಯರಿಗಿಂತ (ಭಾರತಿ) ನೂರು ಪಟ್ಟು ಗುಣದಲ್ಲಿ ಕೀಳರು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಜಾಂಬವತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ವಿಶೇಷ ಆವೇಶವಿದೆ. ಗರುಡ ಮತ್ತು ಶೇಷರಿಗಿಂತ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಐವರು ಐದು ಗುಣಗಳಷ್ಟು ಅಲ್ಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪದ್ಯ 13:

ನೀಲಭದ್ರಾ ಮಿತ್ರವಿಂದಾ ಮೇಲೆನಿಪ ಕಾಳಿಂದಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ |

ಬಾಲೆಯರಿಗಿಂದ ಅಧಮ ವಾರುಣಿ ಸೌಪರಣಿ ಗಿರಿಜಾ ||

ಶ್ರೀ ಲಕುಮಿಯುತ ರೇವತೀ ಶ್ರೀ ಮೂಲ ರೂಪದಿ ಪೇಯಳು ಎನಿಪಳು |

ಶೈಲಜಾದ್ಯರು ದಶಗುಣ ಅಧಮ ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳಿಗೆ ||13||

ಅರ್ಥ: ನೀಳಾದೇವಿ, ಭದ್ರಾ, ಮಿತ್ರವಿಂದಾ, ಕಾಳಿಂದಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣಾದೇವಿ - ಇವರುಗಳು ತಾರತಮ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪರು. ಇವರಿಗಿಂತ ವಾರುಣೀ, ಸೌಪರಣೀ (ಗರುಡನ ಪತ್ನಿ) ಮತ್ತು ಗಿರಿಜಾ (ಪಾರ್ವತಿ) ಅಧಮರು. ರೇವತಿಯು ಶ್ರೀಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಅಂಶವಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳಿಗಿಂತ ಹತ್ತು ಗುಣಗಳಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.

ಪದ್ಯ 14:

ನರಹರಿ ಈರ ಆವೇಶ ಸಂಯುತ ನರಪುರಂದರಗಾಧಿ ಕುಶ |

ಮಂದರದ್ಯುಮ್ನ ವಿಕುಕ್ಷಿ ವಾಲೀ ಇಂದ್ರನ ಅವತಾರ ||

ಭರತ ಬ್ರಹ್ಮಾವಿಷ್ಟ ಸಾಂಬ ಸುದರ್ಶನ ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ |

ಸನಕಾದ್ಯರೊಳಗಿಪ್ಪ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಷನ್ಮುಕನು ಕಾಮ ||14||

ಅರ್ಥ: ನರಹರಿಯ ಅಂಶವನ್ನು ಪಡೆದ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಅವತಾರಗಳಾದ (ವಾಲಿ ಮೊದಲಾದವರು) ದಿವ್ಯ ಪುರುಷರು. ಭರತನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಆವೇಶವುಳ್ಳವನು. ಸಾಂಬ, ಸುದರ್ಶನ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ, ಸನತ್ಕುಮಾರ, ಷಣ್ಮುಖ ಮತ್ತು ಕಾಮದೇವರು ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪದ್ಯ 15:

ಈರೈದು ಗುಣ ಕಡಿಮೆ ಪಾರ್ವತಿ ವಾರುಣೀಯರಿಗೆ ಇಂದ್ರ ಕಾಮ |

ಶರೀರಮಾನಿ ಪ್ರಾಣ ದಶ ಗುಣ ಅವರ ಶಕ್ರನಿಗೆ ||

ಮಾರಜಾ ರತಿ ದಕ್ಷ ಗುರುವೃತ್ತ ಅರಿ ಜಾಯಾ ಶಚಿ ಸ್ವಯಂಭುವರು |

ಆರು ಜನ ಸಮ ಪ್ರಾಣಗೆ ಅವರರು ಹತ್ತು ಗುಣದಿಂದ ||15||

ಅರ್ಥ: ಪಾರ್ವತಿ ಮತ್ತು ವಾರುಣಿಯರಿಗಿಂತ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಕಾಮದೇವರಿಗೆ ಹತ್ತು ಗುಣಗಳಷ್ಟು ಅಲ್ಪತೆ ಇದೆ. ಇಂದ್ರನು ವಾಯುವಿಗಿಂತ ದಶಗುಣ ಅಲ್ಪ. ರತಿ, ದಕ್ಷ, ಶಚೀದೇವಿ ಮುಂತಾದ ಆರು ಜನ ದೇವತೆಗಳು ವಾಯುದೇವರಿಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದು, ಅವರಿಗಿಂತ ಹತ್ತು ಗುಣಗಳಷ್ಟು ಅಲ್ಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪದ್ಯ ೧೬:

ಕಾಮ ಪುತ್ರ ಅನಿರುದ್ಧ ಸೀತಾರಾಮನ ಅನುಜ ಶತ್ರುಹನ ಬಲರಾಮನನುಜ |

ಪೌತ್ರ ಅನಿರುದ್ಧನೊಳಗೆ ಅನಿರುದ್ಧ ||

ಕಾಮ ಭಾರ್ಯಾ ರುಗ್ಮವತಿ ಸನ್ನ್ನಾಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣಳು ಎನಿಸುವಳು |

ಪೌಲೋಮಿ ಚಿತ್ರಾಂಗದೆಯು ತಾರಾ ಎರಡು ಪೆಸರುಗಳು ||೧೬||

ಅರ್ಥ: ಕಾಮದೇವನ ಮಗ ಅನಿರುದ್ಧ, ರಾಮನ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಘ್ನ, ಬಲರಾಮನ ತಮ್ಮ ಮತ್ತು ಅನಿರುದ್ಧನ ಪೌತ್ರನ ರೂಪಗಳು ಅನಿರುದ್ಧನ ಆವೇಶಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ. ಕಾಮದೇವನ ಪತ್ನಿ ರತಿ, ರುಕ್ಮವತಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಾದೇವಿ, ಪೌಲೋಮಿ (ಶಚೀದೇವಿ), ಚಿತ್ರಾಂಗದೆ ಮತ್ತು ತಾರಾ - ಇವರುಗಳು ದೈವಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವರು.

ಪದ್ಯ ೧೭:

ತಾರ ನಾಮಕ ತ್ರೈತೆಯೊಳು ಸೀತಾ ರಮಣನ ಆರಾಧಿಸಿದನು |

ಸಮೀರಯುಕ್ತ ಉದ್ಧವನು ಕೃಷ್ಣಗೆ ಪ್ರೀಯನೆನಿಸಿದನು ||

ವಾರಿಜಾಸನ ಯುಕ್ತ ದ್ರೋಣನು ಮೂರಿಳೆಯೊಳು ಬೃಹಸ್ಪತಿಗೆ ಅವತಾರವೆಂಬರು |

ಮಹಾಭಾರತ ತಾತ್ಪರ್ಯದೊಳಗೆ ||೧೭||

ಅರ್ಥ: ತಾರನೆಂಬುವವನು ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಾಮನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದನು. ವಾಯುವಿನ ಆವೇಶವುಳ್ಳ ಉದ್ಧವನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾದನು. ಮಹಾಭಾರತ ತಾತ್ಪರ್ಯ ನಿರ್ಣಯದ ಪ್ರಕಾರ, ದ್ರೋಣನು ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಅವತಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪದ್ಯ ೧೮:

ಮನು ಮುಖಾದ್ಯರಿಗಿಂತ ಪ್ರವಹಾ ಗುಣದಿ ಪಂಚಕ ನೀಚನೆನಿಸುವ |

ಿನ ಶಶಾಂಕರು ಧರ್ಮ ಮಾನವಿ ಎರಡು ಗುಣದಿಂದ ಕನಿಯರೆನಿಪರು ಪ್ರವಹಗಿಂತಲಿ ||

ದಿನಪ ಶಶಿ ಯಮ ಧರ್ಮ ರೂಪಗಳು |

ಅನುದಿನದಿ ಚಿಂತಿಪುದು ಸಂತರು ಸರ್ವ ಕಾಲದಲಿ ||೧೮||

ಅರ್ಥ: ಮನು ಮೊದಲಾದವರಿಗಿಂತ ಪ್ರವಹನೆಂಬ ದೇವತೆ ಐದು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೀಳಾದವನು. ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಯಮ, ಧರ್ಮದೇವತೆಗಳು ಪ್ರವಹನಿಗಿಂತ ಎರಡು ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪರು. ಸಂತರು ಇವರ ರೂಪಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯವೂ ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು.

ಪದ್ಯ ೧೯:

ಮರುತನ ಆವೇಶಯುತ ಧರ್ಮಜ ಕರಡಿ ವಿದುರನು ಸತ್ಯಜಿತು |

ಈರೆರೆಡು ಧರ್ಮನ ರೂಪ ||

ಬ್ರಹ್ಮಾವಿಷ್ಟ ಸುಗ್ರೀವ ಹರಿಯ ರೂಪಾವಿಷ್ಟ ಕರ್ಣನು ತರಣಿಗೆ ಎರಡು ಅವತಾರ |

ಚಂದ್ರಮ ಸುರಪನ ಆವೇಶಯುತನು ಅಂಗದನು ಎನಿಸಿಕೊಳುತಿಪ್ಪ ||೧೯||

ಅರ್ಥ: ಧರ್ಮರಾಜ, ವಿದುರ, ಸತ್ಯಜಿತ್ ಇವರು ವಾಯುವಿನ ಆವೇಶವುಳ್ಳ ಧರ್ಮದೇವರ ರೂಪಗಳು. ಸುಗ್ರೀವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಆವೇಶವುಳ್ಳವನು. ಕರ್ಣನು ಶ್ರೀಹರಿಯ ರೂಪಾವಿಷ್ಟನಾದ ಸೂರ್ಯನ ಅವತಾರ. ಅಂಗದನು ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಆವೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ.

ಪದ್ಯ ೨೦:

ತರಣಿಗಿಂತಲಿ ಪಾದ ಪಾದರೆ ವರುಣ ನೀಚನು |

ಮಹಭಿಷಕು ದುರ್ದರ ಸುಶೇಷಣನು ಶಂತನೂ ನಾಲ್ವರು ವರುಣ ರೂಪ ||

ಸುರಮುನೀ ನಾರದನು ಕಿಂಚಿತ್ ಕೊರತೆ ವರುಣಗೆ |

ಅಗ್ನಿ ಭೃಗು ಅಜ ಗೊರಳ ಪತ್ನಿ ಪ್ರಸೂತಿ ಮೂವರು ನಾರದನಿಗೆ ಅಧಮ ||೨೦||

ಅರ್ಥ: ಸೂರ್ಯನಿಗಿಂತ ವರುಣನು ಅಲ್ಪ. ಮಹಾಭಿಷ, ದುರ್ದರ, ಸುಶೇಷಣ ಮತ್ತು ಶಂತನು ಇವರು ನಾಲ್ವರು ವರುಣನ ರೂಪಗಳು. ನಾರದ ಮುನಿಗಳು ವರುಣನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರು. ಅಗ್ನಿ, ಭೃಗು ಮತ್ತು ಪ್ರಸೂತಿ ಇವರು ನಾರದರಿಗಿಂತ ಅಧಮರು.

ಪದ್ಯ ೨೧:

ನೀಲ ದುಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ ಲವ ಈ ಲೇಲಿಹಾನನ ರೂಪಗಳು |

ಭೃಗು ಕಾಲಿಲಿ ಒದ್ದದರಿಂದ ಹರಿಯ ವ್ಯಾಧನೆನಿಸಿದನು ||

ಏಳು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮರು ಮುನಿ ಮೌಳಿ ನಾರದಗೆ ಅಧಮ ಮೂವರು |

ಘಾಳಿಯುತ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಬಾಹ್ಲಿಕರಾಯನು ಎನಿಸಿದನು ||೨೧||

ಅರ್ಥ: ನೀಲ, ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ, ಲವ ಇವರು ಅಗ್ನಿಯ ರೂಪಗಳು. ಭೃಗು ಮಹರ್ಷಿಯು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಒದ್ದ ಕಾರಣದಿಂದ ಹರಿಯ ಅವಕೃಪೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾದನು (ವ್ಯಾಧನೆನಿಸಿದನು). ಏಳು ಜನ ಋಷಿಗಳು ನಾರದರಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಲಿಕರಾಜನು ವಾಯುದೇವರ ಆವೇಶದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದನು.

ಪದ್ಯ ೨೨:

ಜನಪ ಕರ್ಮಜರೊಳಗೆ ನಾರದ ಮುನಿ ಅನುಗ್ರಹ ಬಲದಿ |

ಪ್ರಹ್ಲಾದನಳ ಭೃಗು ದಾಕ್ಷಾಯಣಿಯರಿಗೆ ಸಮನು ಎನಿಸಿಕೊಂಬ ||

ಮನು ವಿವಸ್ವಾನ್ ಗಾಧಿಜ ಈರ್ವರು ಅನಳಗಿಂತಲಿ ಕಿಂಚಿತು ಅಧಮ |

ಎಣೆಯೆನಿಸುವರು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲಿ ||೨೨||

ಅರ್ಥ: ರಾಜರು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಜರ ಪೈಕಿ, ನಾರದ ಮುನಿಗಳ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಪ್ರಹ್ಲಾದನು ಭೃಗು ಮತ್ತು ದಾಕ್ಷಾಯಣಿಯರಿಗೆ ಸಮಾನನಾದನು. ಮನು, ವಿವಸ್ವಾನ್ ಮತ್ತು ಗಾಧಿಜ (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ) ಇವರು ಅಗ್ನಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಲ್ಪರು. ಇವರು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನರು ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಪದ್ಯ ೨೩:

ಕಮಲಸಂಭವ ಭವರೆನಿಪ ಸಂಯಮಿ ಮರೀಚೀ ಅತ್ರಿ ಅಂಗಿರಸುಮತಿ |

ಪುಲಹಾಕ್ರುತು ವಸಿಷ್ಠ ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಮುನಿ ಸ್ವಾಹಾ ರಮಣಗೆ ಅಧಮರು ||

ಮಿತ್ರನಾಮಕ ದ್ಯುಮಣಿ ರಾಹುಯುಕ್ತ ಭೀಷ್ಮಕ ಯಮಳರೂಪನು |

ತಾರನಾಮಕನು ಎನಿಸಿ ತ್ರೈತೆಯೊಳು ||೨೩||

ಅರ್ಥ: ಬ್ರಹ್ಮ, ರುದ್ರ, ಮರೀಚಿ, ಅತ್ರಿ, ಅಂಗಿರಸ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು, ವಸಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಮುನಿಗಳು ಅಗ್ನಿದೇವನಿಗಿಂತ ಅಲ್ಪರು. ಸೂರ್ಯನ ಅಂಶವುಳ್ಳ ರಾಹು ಮತ್ತು ಭೀಷ್ಮಕನು ಜೋಡಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಾರನಾಗಿ ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದನು.

ಪದ್ಯ ೨೪:

ನಿರ್ಋತಿಗೆ ಎರಡವತಾರ ದುರ್ಮುಖ ಹರಯುತ ಘಟೋತ್ಕಚನು |

ಪ್ರಾವಹಿ ಗುರು ಮಡದಿ ತಾರಾ ಸಮರು ಪರ್ಜನ್ಯಗೆ ಉತ್ತಮರು ||

ಕರಿಗೊರಳ ಸಂಯುಕ್ತ ಭಗದತ್ತರಸು ಕತ್ಥನ ಧನಪ ರೂಪಗಳೆರೆಡು |

ವಿಘ್ನಪ ಚಾರುದೇಷ್ಣನು ಅಶ್ವಿನಿಗಳು ಸಮ ||೨೪||

ಅರ್ಥ: ನಿರ್ಋತಿಗೆ ದುರ್ಮುಖ ಮತ್ತು ಘಟೋತ್ಕಚನೆಂಬ ಎರಡು ಅವತಾರಗಳು. ಪ್ರಾವಹಿ ಮತ್ತು ಸರಸ್ವತಿಯು ಪರ್ಜನ್ಯನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠರು. ಭಗದತ್ತರಾಜ, ಧನಪತಿಯ (ಕುಬೇರ) ಎರಡು ರೂಪಗಳು, ವಿಘ್ನಪತಿ (ಗಣೇಶ), ಚಾರುದೇಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನಿ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮೊಳಗೆ ಸಮಾನರು.

ಪದ್ಯ ೨೫:

ಡೋನಾ ಧ್ರುವ ದೋಷಾರ್ಕ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರಾಣ ದ್ಯುವಿಭಾವಸುಗಳು ಎಂಟು |

ಕೃಶಾನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ದ್ಯುನಾಮ ವಸು ಭೀಷ್ಮಾರ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮ ಯುತ ||

ದ್ರೋಣ ನಾಮಕ ನಂದ ಗೋಪ ಪ್ರಧಾನ ಅಗ್ನಿಯನು ಉಳಿದು ಏಳು ಸಮಾನರೆನಿಪರು |

ತಮ್ಮೊಳಗೆ ಜ್ಞಾನಾದಿ ಗುಣದಿಂದ ||೨೫||

ಅರ್ಥ: ದ್ರೋಣ, ಧ್ರುವ, ದೋಷಾರ್ಕ, ಅಗ್ನಿ, ಪ್ರಾಣ, ದ್ಯು, ವಿಭಾವಸು ಮತ್ತು ಕೃಶಾನು - ಈ ಎಂಟು ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೋಣನು ಶ್ರೇಷ್ಠ. ನಂದಗೋಪನೂ ದ್ರೋಣನ ರೂಪವೇ. ಇವರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ಏಳು ಜನ ವಸುಗಳು ಜ್ಞಾನಾದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪದ್ಯ ೨೬:

ಭೀಮರೈವತ ಓಜ ಅಜೈಕಪದ ಆ ಮಹನ್ಬಹು ರೂಪಕನು ಭವ |

ವಾಮ ಉಗ್ರ ವೃಶಾಕಪೀ ಅಹಿರ್ ಬುಧ್ನಿಯೆನಿಸುತಿಹ ಈ ಮಹಾತ್ಮರ ಮಧ್ಯದಲಿ ||

ಉಮಾ ಮನೋಹರೋತ್ತಮನು |

ದಶನಾಮಕರು ಸಮರೆನಿಸಿಕೊಂಬರು ತಮ್ಮೊಳು ಎಂದೆಂದು ||೨೬||

ಅರ್ಥ: ಭೀಮ, ರೈವತ, ಓಜ, ಅಜೈಕಪದ, ಮಹನ್, ಬಹುರೂಪಕ, ಭವ, ವಾಮ, ಉಗ್ರ, ವೃಷಾಕಪಿ ಮತ್ತು ಅಹಿರ್ಬುಧ್ನ್ಯ - ಈ ಹನ್ನೊಂದು ಜನ ರುದ್ರರಲ್ಲಿ, ಪಾರ್ವತಿಯ ಪತಿಯಾದ ಶಿವನು (ಉಮಾ ಮನೋಹರ) ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ಉಳಿದ ಹತ್ತು ರುದ್ರರು ಸಮಾನರು.

ಪದ್ಯ ೨೭:

ಭೂರಿ ಅಜೈಕಪ ಪದಾಹ್ವ ಅಹಿರ್ ಬುಧ್ನಿ ಈರೈದು ರುದ್ರಗಣ ಸಂಯುತ |

ಭೂರಿಶ್ರವನು ಎಂದೆನಿಪ ಶಲ ವಿರುಪಾಕ್ಷ ನಾಮಕನು ||

ಸೂರಿ ಕೃಪ ವಿಷ್ಕಂಭ ಸಹದೇವಾ ರಣಾಗ್ರಣಿ |

ಸೋಮದತ್ತನು ತಾ ರಚಿಸಿದ ದ್ವಿರೂಪ ಧರೆಯೊಳು ಪತ್ರತಾಪಕನು ||೨೭||

ಅರ್ಥ: ರುದ್ರಗಣಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಭೂರಿಶ್ರವ, ಶಲ್ಯ, ವಿರುಪಾಕ್ಷ, ಕೃಪಾಚಾರ್ಯ, ವಿಷ್ಕಂಭ, ಸಹದೇವ ಮತ್ತು ಸೋಮದತ್ತ - ಇವರುಗಳು ದೈವಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪಡೆದವರು. ಇವರು ಈ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಅವತರಿಸಿದವರು.

ಪದ್ಯ ೨೮:

ದೇವ ಶಕ್ರ ಉರುಕ್ರಮನು ಮಿತ್ರಾ ವರುಣ ಪರ್ಜನ್ಯ ಭಗ |

ಪೂಷಾ ವಿವಸ್ವಾನ್ ಸವಿತೃ ಧಾತಾ ಆರ್ಯಮ ತ್ವಷ್ಟ್ರು ||

ದೇವಕೀ ಸುತನಲ್ಲಿ ಸವಿತೃ ವಿಭಾವಸೂ ಸುತ ಭಾನುಯೆನಿಸುವ |

ಜ್ಯಾವನಪಯುತ ವೀರಸೇನನು ತ್ವಷ್ಟ್ರು ನಾಮಕನು ||೨೮||

ಅರ್ಥ: ದ್ವಾದಶ (ಹನ್ನೆರಡು) ಆದಿತ್ಯರ ಪಟ್ಟಿ ಇಲ್ಲಿದೆ: ಇಂದ್ರ (ಶಕ್ರ), ಉರುಕ್ರಮ, ಮಿತ್ರ, ವರುಣ, ಪರ್ಜನ್ಯ, ಭಗ, ಪೂಷಾ, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಸವಿತೃ, ಧಾತಾ, ಆರ್ಯಮ ಮತ್ತು ತ್ವಷ್ಟ್ರು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಅವತಾರದ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸವಿತೃ ಮತ್ತು ವಿಭಾವಸುಗಳು ಭಾನು ಮತ್ತು ವೀರಸೇನರಾಗಿ ಅವತರಿಸಿದರು.

ಪದ್ಯ ೨೯:

ಎರಡಧಿಕ ದಶ ಸೂರ್ಯರೊಳು ಮೂರೆರೆಡು ಜನರು ಉತ್ತಮ |

ವಿವಸ್ವಾನ್ ವರುಣ ಶಕ್ರ ಉರುಕ್ರಮನು ಪರ್ಜನ್ಯ ಮಿತ್ರಾಖ್ಯ ||

ಮರುತನ ಆವೇಶಯುತ ಪಾಂಡೂವರ ಪರಾವಹನು ಎಂದೆನಿಪ |

ಕೇಸರಿ ಮೃಗಪ ಸಂಪಾತಿ ಶ್ವೇತತ್ರಯರು ಮರುದಂಶ ||೨೯||

ಅರ್ಥ: ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರಲ್ಲಿ ಆರು ಜನ ಶ್ರೇಷ್ಠರು: ವಿವಸ್ವಾನ್, ವರುಣ, ಇಂದ್ರ, ಉರುಕ್ರಮ, ಪರ್ಜನ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರ. ಪಾಂಡುವಿನ ಮಗನಾದ ಪರಾವಹ, ಕೇಸರಿ, ಮೃಗಪ (ಸಿಂಹ), ಸಂಪಾತಿ ಮತ್ತು ಶ್ವೇತ - ಇವರು ವಾಯುದೇವನ ಅಂಶವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಪದ್ಯ ೩೦:

ಪ್ರತಿಭವಾತನು ಚೇಕಿತನು ವಿಪ್ರುಥುವು ಎನಿಸುವನು ಸೌಮ್ಯ ಮಾರುತ |

ವಿತತ ಸರ್ವೋತ್ತುಂಗ ಗಜನಾಮಕರು ಪ್ರಾಣ ಅಂಶ ||

ದ್ವಿತೀಯ ಪಾನ ಗವಾಕ್ಷ ಗವಯ ತೃತೀಯ ವ್ಯಾನ |

ಉದಾನ ವೃಷಪರ್ವ ಅತುಳ ಶರ್ವತ್ರಾತ ಗಂಧ ಸುಮಾದನರು ಸಮಾನ ||೩೦||

ಅರ್ಥ: ಚೇಕಿತಾನ, ವಿಪ್ರಥು ಮುಂತಾದವರು ಮಾರುತನ (ವಾಯುವಿನ) ಅಂಶಗಳು. ಗಜನೆಂಬುವವನು ವಾಯುವಿನ ಪ್ರಾಣ ಅಂಶವನ್ನು ಪಡೆದವನು. ಗವಾಕ್ಷ, ಗವಯ, ವೃಷಪರ್ವ, ಶರ್ವತ್ರಾತ, ಗಂಧ ಮತ್ತು ಸುಮಾದನ - ಇವರೆಲ್ಲರೂ ವಾಯುವಿನ ವಿವಿಧ ಅಂಶಗಳಾಗಿದ್ದು ಸಮಾನರು.

ಪದ್ಯ ೩೧:

ಐವರೊಳಗೆ ಈ ಕುಂತಿಭೋಜನು ಆವಿ ನಾಮಕ ನಾಗಕೃಕಲನು |

ದೇವದತ್ತ ಧನಂಜಯರು ಅವತಾರ ವರ್ಜಿತರು ||

ಆವಹೋದ್ವಹ ವಿವಹ ಸಂವಹ ಪ್ರಾವಹೀ ಪತಿ ಮರುತ ಪ್ರವಹನಿಗೆ |

ಆವಕಾಲಕು ಕಿಂಚಿತು ಅಧಮರು ಮರುದ್ಗಣರೆಲ್ಲ ||೩೧||

ಅರ್ಥ: ಕುಂತಿಭೋಜ, ನಾಗ, ಕೃಕಲ, ದೇವದತ್ತ ಮತ್ತು ಧನಂಜಯ - ಇವರು ಮರುದ್ಗಣಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ಆವಹ, ಉದ್ವಹ, ವಿವಹ, ಸಂವಹ, ಪ್ರವಹ ಎಂಬವರು ಮರುತ ಪ್ರವಹನಿಗೆ ಅಧೀನರಾದವರು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಮರುದ್ಗಣದ ದೇವತೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ತಾರತಮ್ಯದ ಅನ್ವಯ ಅಲ್ಪರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಪದ್ಯ ೩೨:

ಪ್ರಾಣಾಪಾನ ವ್ಯಾನೋದಾನ ಸಮಾನರ ಐವರನು ಉಳಿದು ಮರುತರು ಊನರೆನಿಪರು |

ಹತ್ತು ವಿಶ್ವೇದೇವರು ಇವರಿಂದ ಸೂನುಗಳುಯೆನಿಸುವನು ||

ಐವರ ಮಾನಿನೀ ದ್ರೌಪತಿಗೆ |

ಕೆಲವರು ಕ್ಷೋಣಿಯೊಳು ಕೈಕೇಯರು ಎನಿಪರು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲಿ ||೩೨||

ಅರ್ಥ: ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ, ಉದಾನ, ಸಮಾನ - ಈ ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳ ಹೊರತಾಗಿ ಉಳಿದ ವಾಯುವಿನ ರೂಪಗಳು ಅಲ್ಪವಾದವು. ಇವರಿಂದ ಹತ್ತು ವಿಶ್ವೇದೇವತೆಗಳು ಜನಿಸಿದರು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯರ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪದ್ಯ ೩೩:

ಪ್ರತಿವಿಂದ್ಯ ಶ್ರುತ ಸೋಮಶ್ರುತ ಕೀರ್ತಿ ಶತಾನಿಕ ಶ್ರುತಕರ್ಮ |

ದ್ರೌಪತಿ ಕುವರರು ಇವರೊಳಗೆ ಅಭಿತಾಮ್ರ ಪ್ರಮುಖ ಚಿತ್ರರಥನು ಗೋಪ ಕಿಶೋರ ||

ಬಲರೆಂಬ ಅತುಲರು ಐ ಗಂಧರ್ವರಿಂದಲಿ ಯುತರು |

ಧರ್ಮ ವೃಕೋದರ ಆದಿಜರು ಎಂದು ಕರೆಸುವರು ||೩೩||

ಅರ್ಥ: ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಮಕ್ಕಳು (ಪ್ರತಿವಿಂದ್ಯ, ಶ್ರುತಸೋಮ, ಶ್ರುತಕೀರ್ತಿ, ಶತಾನಿಕ, ಶ್ರುತಕರ್ಮ) ಐದು ಗಂಧರ್ವರ ಅಂಶದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು. ಇವರು ಧರ್ಮರಾಜ ಮತ್ತು ಭೀಮಸೇನರ ಮಕ್ಕಳಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರು ಅತುಲ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು.

ಪದ್ಯ ೩೪:

ವಿವಿದಮೈಂದರು ನಕುಲ ಸಹದೇವ ವಿಭು ತ್ರಿಶಿಖ ಅಶ್ವಿನಿಗಳು ಇವರೊಳು |

ದಿವಿಪನ ಆವೇಶವು ಇಹುದು ಎಂದಿಗು ||

ದ್ಯಾವಾ ಪೃಥ್ವಿ ಋಭು ಪವನ ಸುತ ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನನು ಉಮಾ ಕುವರ ವಿಘ್ನಪ |

ಧನಪ ಮೊದಲಾದವರು ಮಿತ್ರಗೆ ಕಿಂಚಿತು ಅಧಮರು ಎನಿಸಿಕೊಳುತಿಹರು ||೩೪||

ಅರ್ಥ: ವಿವಿದ, ಮೈಂದ, ನಕುಲ, ಸಹದೇವ, ತ್ರಿಶಿಖ - ಇವರು ಅಶ್ವಿನಿ ದೇವತೆಗಳ ಆವೇಶವುಳ್ಳವರು. ದ್ಯಾವಾಪೃಥ್ವಿ, ಋಭು, ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನ, ಗಣೇಶ (ವಿಘ್ನಪ), ಕುಬೇರ (ಧನಪ) ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ಮಿತ್ರದೇವನಿಗಿಂತ ಅಲ್ಪರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

ಪದ್ಯ ೩೫:

ಪಾವಕಾಗ್ನಿ ಕುಮಾರನು ಎನಿಸುವ ಚಾವನೋಚಿಥ್ಯ ಮುನಿ |

ಚಾಕ್ಶುಷ ರೈವತ ಸ್ವಾವರೋಚಿಷ ಉತ್ತಮ ಬ್ರಹ್ಮ ರುದ್ರ ಇಂದ್ರ ||

ದೇವಧರ್ಮನು ದಕ್ಷನಾಮಕ ಸಾವರ್ಣಿ ಶಶಿಬಿಂದು ಪ್ರುಥು |

ಪ್ರೀಯವ್ರತನು ಮಾಂಧಾತ ಗಯನು ಕಕುಸ್ಥ ದೌಷ್ಯಂತಿ ||೩೫||

ಅರ್ಥ: ಅಗ್ನಿಪುತ್ರನಾದ ಚ್ಯವನ ಮುನಿ, ಚಾಕ್ಷುಷ, ರೈವತ, ಸ್ವಾರೋಚಿಷ ಮುಂತಾದ ಮನ್ವಂತರಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮ, ರುದ್ರ, ಇಂದ್ರ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾಮೂರ್ತಿ, ಶಶಿಬಿಂದು, ಪೃಥು, ಪ್ರಿಯವ್ರತ, ಮಾಂಧಾತ, ಗಯ, ಕಕುಸ್ಥ ಮುಂತಾದ ರಾಜರುಗಳೆಲ್ಲರೂ ಭಗವಂತನ ಅಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದವರು.

ಪದ್ಯ ೩೬:

ಭರತ ಋಷಭಜ ಹರಿಣಿಜ ದ್ವಿಜ ಭರತ ಮೊದಲಾದ ಅಖಿಳರಾಯರೊಳಿರುತಿಹುದು |

ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣು ಪ್ರಾಣಾವೇಶ ಪ್ರತಿದಿನದಿ ||

ವರ ದಿವಸ್ಪತಿ ಶಂಭು: ಅದ್ಭುತ ಕರೆಸುವನು ಬಲಿ ವಿಧೃತ ಧೃತ |

ಶುಚಿ ನೆರೆಖಲೂ ಕೃತಧಾಮ ಮೊದಲಾದ ಅಷ್ಟ ಗಂಧರ್ವ ||೩೬||

ಅರ್ಥ: ಭರತ ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಋಷಭ, ಹರಿಣಿಜ ಮುಂತಾದ ಸಕಲ ರಾಜರಲ್ಲೂ ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವಿನ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ಆವೇಶವು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರ (ದಿವಸ್ಪತಿ), ಶಂಭು ಮತ್ತು ಬಲಿ, ವಿಧೃತ, ಧೃತ, ಶುಚಿ, ಕೃತಧಾಮ ಮೊದಲಾದ ಎಂಟು ಜನ ಗಂಧರ್ವರು ಅತ್ಯದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವರು.

ಪದ್ಯ ೩೭:

ಅರಸುಗಳು ಕರ್ಮಜರು ವೈಶ್ವಾನರಗೆ ಅಧಮ ಶತಗುಣದಿ |

ವಿಘ್ನೇಶ್ವರಗೆ ಕಿಂಚಿದ್ ಗುಣ ಕಡಿಮೆ ಬಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾವಕರು ||

ಶರಭ ಪರ್ಜನ್ಯಾಖ್ಯ ಮೇಘಪ ತರಣಿ ಭಾರ್ಯಾ ಸಂಜ್ಞೆ |

ಶಾರ್ವರೀಕರನ ಪತ್ನೀ ರೋಹಿಣೀ ಶಾಮಲಾ ದೇವಕಿಯು ||೩೭||

ಅರ್ಥ: ಕರ್ಮಜರಾದ ರಾಜರೆಲ್ಲರೂ ಅಗ್ನಿಗಿಂತ (ವೈಶ್ವಾನರ) ನೂರು ಪಟ್ಟು ಅಲ್ಪರು. ಗಣೇಶನಿಗಿಂತ ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಗ್ನಿ ರೂಪಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಅಲ್ಪ. ಸೂರ್ಯನ ಪತ್ನಿಯಾದ ಸಂಜ್ಞಾದೇವಿ, ಚಂದ್ರನ ಪತ್ನಿ ರೋಹಿಣಿ, ಶಾಮಲಾ ಮತ್ತು ದೇವಕಿಯರು ದೈವಿಕ ಅಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.

ಪದ್ಯ ೩೮:

ಅರಸಿಯೆನಿಪಳು ಧರ್ಮರಾಜಗೆ ವರುಣ ಭಾರ್ಯ ಉಷಾದಿ ಷಟ್ಕರು |

ಕೊರತೆಯೆನಿಪರು ಪಾವಕಾದ್ಯರಿಗೆ ಎರಡು ಗುಣದಿಂದ ||

ಎರಡು ಮೂರ್ಜನರಿಂದ ಅಧಮ ಸ್ವಹ ಕರೆಸುವಳು |

ಉಷಾದೇವಿ ವೈಶ್ವಾನರನ ಮಡದಿಗೆ ದಶ ಗುಣ ಅವರಳು ಅಶ್ವಿನೀ ಭಾರ್ಯಾ ||೩೮||

ಅರ್ಥ: ಧರ್ಮರಾಜನ ಪತ್ನಿಯರು, ವರುಣನ ಪತ್ನಿ ಉಷೆ ಮೊದಲಾದ ಆರು ಜನ ದೇವತಾ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಗ್ನಿಯ ರೂಪಗಳಿಗಿಂತ ಎರಡು ಗುಣಗಳಷ್ಟು ಅಲ್ಪರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಸ್ವಹ ಎಂಬ ದೇವತೆ ಅಧಮಳು. ಉಷಾದೇವಿಯು ಅಗ್ನಿಯ ಪತ್ನಿಗಿಂತ ಹತ್ತು ಗುಣ ಅಲ್ಪಳು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಿನಿ ದೇವತೆಗಳ ಪತ್ನಿ ಅವಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಮಳು.

ಪದ್ಯ ೩೯:

ಸುದರ್ಶನ ಶಕ್ರಾದಿ ಸುರಯುತ ಬುಧನು ತಾನು ಅಭಿಮನ್ಯುವು ಎನಿಸುವ |

ಬುಧನಿಗಿಂತ ಅಶ್ವಿನೀ ಭಾರ್ಯ ಶಲ್ಯ ಮಾಗಧರ ಉದರಜ ||

ಉಷಾ ದೇವಿಗಿಂತಲಿ ಅಧಮನೆನಿಪ ಶನೈಶ್ಚರನು |

ಶನಿಗೆ ಅಧಮ ಪುಷ್ಕರ ಕರ್ಮಪನೆನಿಸುವನು ಬುಧರಿಂದ ||೩೯||

ಅರ್ಥ: ಸುದರ್ಶನ, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿರುವ ಬುಧನೇ ಅಭಿಮನ್ಯುವಾಗಿ ಜನಿಸಿದನು. ಬುಧನಿಗಿಂತ ಅಶ್ವಿನಿ ದೇವತೆಗಳ ಪತ್ನಿ, ಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾಗಧರ ಪುತ್ರರು ಅಲ್ಪರು. ಶನೈಶ್ಚರನು ಉಷಾದೇವಿಗಿಂತ ಅಧಮ. ಇವರಿಗಿಂತ ಪುಷ್ಕರ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಪರು ಅಲ್ಪರು.

ಪದ್ಯ ೪೦:

ಉದ್ವಹಾ ಮರುತಾನ್ವಿತ ವಿರಾಧ ದ್ವಿತೀಯ ಸಂಜಯನು ತುಂಬುರ |

ವಿದ್ವದೋತ್ತಮ ಜನ್ಮೇಜಯ ತ್ವಷ್ಟ್ರುಯುತ ಚಿತ್ರರಥ ||

ಸದ್ವಿನುತ ದಮ ಘೋಷಕ ಕಬಂಧದ್ವಯರು ಗಂಧರ್ವದನು |

ಮನುಪದ್ಮಸಂಭವಯುತ ಅಕ್ರೂರ ಕಿಶೋರನೆನಿಸುವನು ||೪೦||

ಅರ್ಥ: ಉದ್ವಹ, ಮರುತ, ವಿರಾಧ, ಸಂಜಯ, ತುಂಬುರ, ಜನಮೇಜಯ, ಚಿತ್ರರಥ, ದಮಘೋಷ, ಕಬಂಧರು ಗಂಧರ್ವ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರು. ಅಕ್ರೂರನು ಪದ್ಮಸಂಭವನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂಶವನ್ನು ಪಡೆದ ಕಿಶೋರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಪದ್ಯ ೪೧:

ಅಕ್ರೂರನೆಂಬುವನು ಎಣಿಸಿ ದಕ್ಷನ ಅಧಮನೆನಿಸುವನು |

ಅಕ್ರೂರನಂಶದಲಿ ಸತ್ರಾಜಿತ್ತು ಜನಿಸಿದನು ||

ಅಕ್ರೂರನಂಶದಲಿ ವಿಕುಕ್ಷಿಯು ಅಕ್ರೂರನಂಶದಲಿ ಹಯಗ್ರೀವನು |

ಅಕ್ರೂರನಂಶದಲಿ ಕೌರವ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನು ಜನಿಸಿದನು ||೪೧||

ಅರ್ಥ: ಅಕ್ರೂರನು ದಕ್ಷನಿಗಿಂತ ಅಧಮನೆಂದು ಪರಿಗಣಿತನಾದವನು. ಅಕ್ರೂರನ ಅಂಶದಿಂದಲೇ ಸತ್ರಾಜಿತ್ತು, ವಿಕುಕ್ಷಿ, ಹಯಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ಕೌರವ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರರು ಜನಿಸಿದರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪದ್ಯ ೪೨:

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಾದರು ಅಕ್ರೂರನಂಶಕೆ ಅಧಮರೆನಿಪರು |

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಿಂತಲಿ ಅಲ್ಪರಾದರು ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ||

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಂಶದಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನನು ಜನಿಸಿದನು |

ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನಂಶದಲಿ ಇತರ ಕೌರವರೆಲ್ಲ ಜನಿಸಿದರು ||೪೨||

ಅರ್ಥ: ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಮಕ್ಕಳಾದ ದುರ್ಯೋಧನಾದಿಗಳು ಅಕ್ರೂರನ ಅಂಶಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಲ್ಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಅಂಶದಿಂದಲೇ ದುಶ್ಯಾಸನ ಮತ್ತು ಇತರ ನೂರು ಜನ ಕೌರವರು ಜನಿಸಿದರು.

ಪದ್ಯ ೪೩:

ದುರ್ಯೋಧನನಾದರು ಅಲ್ಪರಾದರು ಸೈಂಧವನು ದುರ್ಮುಖನು |

ದುರ್ದರ್ಶನು ದುಷ್ಕರ್ಮನು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅಲ್ಪರು ||

ದುರ್ಯೋಧನನಂಶದಲಿ ಜನಿಸಿದರು ದೈತ್ಯರು ಅಸುರರು |

ದುರ್ಯೋಧನನಂಶದಲಿ ಯತುಗಳು ದೈತ್ಯರೆನಿಸುವರು ||೪೩||

ಅರ್ಥ: ಸೈಂಧವ, ದುರ್ಮುಖ, ದುರ್ದರ್ಶ ಮತ್ತು ದುಷ್ಕರ್ಮರು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗಿಂತ ಅಲ್ಪರು. ದುರ್ಯೋಧನನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರು ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಜನಿಸಿದರು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ದೈತ್ಯರೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಪದ್ಯ ೪೪:

ಪಾಂಚಾಲಿಯರ ಮಕ್ಕಳು ಗಂಧರ್ವರ ಅಂಶದಲಿ ಜನಿಸಿದವರು |

ಗಂಧರ್ವರು ಪಾಂಚಾಲಿಯರ ಮಕ್ಕಳಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮರು ||

ಪಾಂಚಾಲಿಯರ ಮಕ್ಕಳು ಗಂಧರ್ವರಿಗಿಂತ ಕೀಳು |

ಗಂಧರ್ವರು ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತ ಅಧಮರೆನಿಸುವರು ||೪೪||

ಅರ್ಥ: ದ್ರೌಪದಿಯ ಐವರು ಮಕ್ಕಳು ಗಂಧರ್ವರ ಅಂಶದಿಂದ ಜನಿಸಿದವರು. ಅವರು ಗಂಧರ್ವರಿಗಿಂತ ಅಧಮರು. ಗಂಧರ್ವರು ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತ ಗುಣದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ತಾರತಮ್ಯ ಕ್ರಮವು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಪದ್ಯ ೪೫:

ಈ ಬೃಹತ್ತಾರತಮ್ಯ ಭಾಗವತ ಶಾಸ್ತ್ರದಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದುದು |

ಇದು ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಾದ ಸತ್ಯ ಮಾರ್ಗ ||

ಇದು ವಿಷ್ಣು ಕಥಾಮೃತಸಾರದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿತವಾದುದು |

ಇದನ್ನು ಅರಿಯದವರು ಅಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ ||೪೫||

ಅರ್ಥ: ಈ ಬೃಹತ್ತಾರತಮ್ಯದ ಜ್ಞಾನವು ಭಾಗವತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಜ್ಜನರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದ ಸತ್ಯ ಮಾರ್ಗ. ಹರಿಕಥಾಮೃತಸಾರದಲ್ಲಿ ದಾಸರು ಇದನ್ನು ಭಕ್ತರಿಗಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ಅರಿಯದವರು ಅಜ್ಞಾನದ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ.

(ದಾಸರು ಈ ಸಂಧಿಯ ಕೊನೆಯ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ತಾರತಮ್ಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ತಿಳಿದು ಪಠಿಸುವವರಿಗೆ ಜಗನ್ನಾಥ ವಿಠಲನು ಒಲಿದು, ಅವರ ಸಕಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ, ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.)

ಖಂಡಿತ, ಬೃಹತ್ತಾರತಮ್ಯ ಸಂಧಿಯ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದ (46 ರಿಂದ 57) ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಮೂಲ ಪಠ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಪದ್ಯದ ನಂತರ ಅದರ ಅರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.

ಪದ್ಯ 46:

ಪಾವಕರಿಗಿಂತ ಅಧಮರು ಎನಿಸುವ ದೇವ ಕುಲಜ ಆನಾಖ್ಯ ಸುರಗಣ ಕೋವಿದರು |

ನಾನಾ ಸುವಿದ್ಯದಿ ಸೋತ್ತಮರ ನಿತ್ಯ ಸೇವಿಪರು ಸದ್ಭಕ್ತಿ ಪೂರ್ವಕ ||

ಸ್ವವರರಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುವರು |

ನಿರಾವಲಂಬನ ವಿಮಲ ಗುಣಗಳ ಪ್ರತಿ ದಿವಸದಲ್ಲಿ ||46||

ಅರ್ಥ: ಅಗ್ನಿದೇವನಿಗಿಂತ ಅಲ್ಪರಾದ ದೇವಗಣದವರು ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ಮೇಲಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಸದ್ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನಿತ್ಯವೂ ತಮ್ಮ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಕಳಂಕವಿಲ್ಲದ ಭಗವಂತನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪದ್ಯ 47:

ಸುರರೊಳಗೆ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳೆಂಬ ಎರಡು ಧರ್ಮಗಳಿಲ್ಲ |

ತಮ್ಮೊಳು ನಿರುಪಮರೆಂದೆನಿಸಿ ಕೊಂಬರು ತಾರತಮ್ಯದಲಿ ||

ಗುರು ಸುಶಿಷ್ಯತ್ವವು ಈ ಋಷಿಗಳೊಳಗೆ ಇರುತಿಹುದು |

ಆಜಾನ ಸುರರಿಗೆ ಚಿರ ಪಿತೃ ಶತಾಧಮರು ಎನಿಸುವರು ಏಳು ಜನರುಳಿದು ||47||

ಅರ್ಥ: ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮಗಳಿಲ್ಲ. ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ತಾರತಮ್ಯದ ಅರಿವಿನಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಋಷಿಗಳೊಳಗೆ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಿದೆ. ಆಜಾನ ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತ ಚಿರಪಿತೃಗಳು ನೂರು ಪಟ್ಟು ಅಧಮರು.

ಪದ್ಯ 48:

ಚಿರ ಪಿತ್ರುಗಳಿಂದ ಅಧಮ ಗಂಧರ್ವರುಗಳು ಎನಿಪರು |

ದೇವನಾಮಕ ಕೊರತೆಯೆನಿಸುವ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳಿಂದ ಗಂಧರ್ವ ||

ನರರೊಳು ಉತ್ತಮರೆನಿಸುವರು ಹನ್ನೆರೆಡು ಎಂಭತ್ತೆಂಟು ಗುಣದಲಿ |

ಹಿರಿಯರೆನಿಪರು ಕ್ರಮದಿ ದೇವಾವೇಶ ಬಲದಿಂದ ||48||

ಅರ್ಥ: ಚಿರಪಿತೃಗಳಿಗಿಂತ ಗಂಧರ್ವರು ಅಧಮರು. ದೇವನಾಮದ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳಿಗಿಂತ ಗಂಧರ್ವರು ಕಡಿಮೆಯಾದವರು. ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮರು ಹನ್ನೆರಡು ಹಾಗೂ ಎಂಭತ್ತೆಂಟು ಗುಣಗಳಿಂದ ಭಗವಂತನ ಆವೇಶದ ಬಲದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠರೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಪದ್ಯ 49:

ದೇವತೆಗಳಿಂ ಪ್ರೇಷ್ಯರೆನಿಪರು ದೇವ ಗಂಧರ್ವರುಗಳು |

ಇವರಿಂದ ಆವ ಕಾಲಕು ಶಿಕ್ಷಿತರು ನರನಾಮ ಗಂಧರ್ವ ||

ಕೇವಲ ಅತಿ ಸದ್ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಯಾವದಿಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಯಾಮಕ |

ಶ್ರೀವರನೆಂದರಿದು ಭಜಿಪರು ಮಾನುಷೋತ್ತಮರು ||49||

ಅರ್ಥ: ದೇವಗಂಧರ್ವರು ದೇವತೆಗಳ ದೂತರಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವರು. ನರಗಂಧರ್ವರು ಇವರಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುವರು. ಉತ್ತಮ ಮಾನವರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಯಾಮಕನಾದ ಶ್ರೀಹರಿಯನ್ನೇ ಭಜಿಸುವರು.

ಪದ್ಯ 50:

ಬಾದರಾಯಣ ಭಾಗವತ ಮೊದಲಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲಿ ಬಹುವಿಧ |

ದ್ವಾದಶ ದಶ ಸುಪಂಚ ವಿಂಶತಿ ಶತ ಸಹಸ್ರಯುತ ಭೇದಗಳ ಪೇಳಿದನು ||

ಸೋತ್ತಮ ಆದಿತೇಯ ಆವೇಶ ಬಲದಿ ವಿರೋಧ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು |

ಇದು ಸಾಧು ಜನ ಸಮ್ಮತವು ||50||

ಅರ್ಥ: ವ್ಯಾಸಮುನಿಗಳು ಭಾಗವತಾದಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ತಾರತಮ್ಯದ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ಸಜ್ಜನರು ವಿರೋಧಿಸಬಾರದು, ಇದು ಸತ್ಯವಾದ ಮಾರ್ಗ.

ಪದ್ಯ 51:

ಇವರು ಮುಕ್ತಿ ಯೋಗ್ಯರೆಂಬರು ಶ್ರವಣ ಮನನಾದಿಗಳ |

ಪರಮೋತ್ಸವದಿ ಮಾಡುತ ಕೇಳಿ ನಲಿಯುತ ||

ಧರ್ಮ ಕಾಮಾರ್ಥ ತ್ರಿವಿಧ ಫಲವ ಅಪೇಕ್ಷಿಸದೆ ಶ್ರೀಪವನ ಮುಖ ದೇವಾಂತರಾತ್ಮಕ |

ಪ್ರವರತಮ ಶಿಷ್ಟೇಷ್ಟ ದಾಯಕನೆಂದು ಸ್ಮರಿಸುವರು ||51||

ಅರ್ಥ: ಈ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯರು. ಅವರು ಭಗವಂತನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಶ್ರವಣ-ಮನನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಫಲದ ಆಸೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಶ್ರೀಹರಿಯನ್ನೇ ಸರ್ವೋತ್ತಮನೆಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪದ್ಯ 52:

ನಿತ್ಯ ಸಂಸಾರಿಗಳು ಗುಣ ದೋಷಾತ್ಮಕರು |

ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಜೀವರ ಭೃತ್ಯರೆಂಬರು ರಾಜನ ಉಪಾದಿಯಲಿ ಹರಿಯೆಂಬ ||

ಕೃತ್ತಿವಾಸನು ಬ್ರಹ್ಮ ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣುತ್ರಯರು ಸಮ |

ದುಃಖ ಸುಖೋತ್ಪತ್ತಿ ಮೃತಿ ಭವ ಪೇಳುವರು ಅವತಾರಗಳಿಗೆ ಸದಾ ||52||

ಅರ್ಥ: ನಿತ್ಯ ಸಂಸಾರಿಗಳಾದವರು ಗುಣ-ದೋಷಗಳ ಮಿಶ್ರಣದವರು. ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಹರಿಯ ಭೃತ್ಯರು. ಶಿವ, ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು (ಅವತಾರ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಕಾರ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಮಾನರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪದ್ಯ 53:

ತಾರತಮ್ಯ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಸೂರಿಗಳ ನಿಂದಿಸುತ ನಿತ್ಯದಿ |

ತೋರುತಿಪ್ಪರು ಸುಜನರ ಉಪಾದಿಯಲಿ ನರರೊಳಗೆ ||

ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮಾಸಕ್ತರಾಗಿ ಶರೀರ ಪೋಷಣೆ ಗೋಸುಗದಿ |

ಸಂಚಾರ ಮಾಳ್ಪರು ಅನ್ಯ ದೇವತೆ ನೀಚರ ಆಲಯದಿ ||53||

ಅರ್ಥ: ತಾರತಮ್ಯ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸುವವರು ನರರಲ್ಲಿ ಸುಜನರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕ್ರೂರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿ, ಕೇವಲ ದೇಹ ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಆಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಭ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪದ್ಯ 54:

ದಶ ಪ್ರಮತಿ ಮತಾಬ್ಧಿಯೊಳು ಸುಮನಸರೆನಿಪ ರತ್ನಗಳನು |

ಅವಲೋಕಿಸಿ ತೆಗೆದು ಪ್ರಾಕೃತ ಸುಭಾಷಾ ತಂತುಗಳ ರಚಿಸಿ ||

ಅಸುಪತಿ ಶ್ರೀ ರಮಣನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿದೆ ಸತ್ಜನರು ಇದನು ಸಂತೋಷಿಸಲಿ |

ದೋಷಗಳ ಎಣಿಸದಲೆ ಕಾರುಣ್ಯದಲಿ ನಿತ್ಯ ||54||

ಅರ್ಥ: ನಾನು ದಶ ಪ್ರಮತಿ (ವ್ಯಾಸರ) ಜ್ಞಾನ ಸಾಗರದಿಂದ ಈ ರತ್ನಗಳಂತಹ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇದನ್ನು ಶ್ರೀಹರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಸಜ್ಜನರು ದೋಷಗಳನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕಾರುಣ್ಯದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ.

ಪದ್ಯ 55:

ನಿರುಪಮನು ಶ್ರೀವಿಷ್ಣು ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಸರಸಿಜೋದ್ಭವ ವಾಯು ವಾಣೀ |

ಗರುಡ ಷಣ್ಮಹಿಷಿಯರು ಪಾರ್ವತಿ ಶಕ್ರ ಸ್ಮರ ಪ್ರಾಣ ಗುರು ||

ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಪ್ರವಹ ಸೂರ್ಯನು ವರುಣ ನಾರದ ವಹ್ನಿ ಸಪ್ತ ಅಂಗಿರರು |

ಮಿತ್ರ ಗಣೇಶ ಪೃಥು ಗಂಗಾ ಸ್ವಾಹಾ ಬುಧನು ||55||

ಅರ್ಥ: ಶ್ರೀಹರಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಬ್ರಹ್ಮ, ವಾಯು, ಸರಸ್ವತಿ, ಗರುಡ, ಮಹಿಷಿಯರು, ಪಾರ್ವತಿ, ಇಂದ್ರ, ಕಾಮ, ಪ್ರಾಣ, ಗುರು, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಪ್ರವಹ, ಸೂರ್ಯ, ವರುಣ, ನಾರದ, ಅಗ್ನಿ, ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು, ಮಿತ್ರ, ಗಣೇಶ, ಪೃಥು, ಗಂಗೆ, ಸ್ವಾಹಾ ಮತ್ತು ಬುಧ - ಇವರೆಲ್ಲರ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು.

ಪದ್ಯ 56:

ತರಣಿ ತನಯ ಶನೈಶ್ಚರನು ಪುಷ್ಕರನು ಆಜಾನಜ ಚಿರಪಿತರು |

ಗಂಧರ್ವರೀರ್ವರು ದೇವ ಮಾನುಷ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು ||

ನರರೊಳುತ್ತಮ ಮಧ್ಯಮ ಅಧಮ ಕರೆಸುವರು ಮಧ್ಯ ಉತ್ತಮರು |

ಈರೆರೆಡು ಜನ ಕೈವಲ್ಯ ಮಾರ್ಗಸ್ಥರಿಗೆ ಅನಮಿಪೆ ||56||

ಅರ್ಥ: ಶನೈಶ್ಚರ, ಪುಷ್ಕರ, ಆಜಾನಜರು, ಚಿರಪಿತೃಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವರಲ್ಲಿನ ಉತ್ತಮ-ಮಧ್ಯಮ-ಅಧಮರು - ಇವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕೈವಲ್ಯ (ಮೋಕ್ಷ) ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿರುವವನು ನಮಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಪದ್ಯ 57:

ಸಾರ ಭಕ್ತಿ ಜ್ಞಾನದಿಂ ಬೃಹತ್ತಾರತಮ್ಯವನು ಅರಿತು ಪಠಿಸುವ |

ಸೂರಿಗಳಿಗೆ ಅನುದಿನದಿ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಪೂರೈಸಿ ||

ಕಾರುಣಿಕ ಮರುತಾಂತರಾತ್ಮಕ ಮಾರಮಣ ಜಗನ್ನಾಥ ವಿಠಲ |

ತೋರಿಕೊಂಬನು ಹೃತ್ಕಮಲದೊಳು ಯೋಗ್ಯತೆಯನರಿತು ||57||

ಅರ್ಥ: ಈ ಬೃಹತ್ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಭಕ್ತಿ-ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪಠಿಸುವ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ, ವಾಯುವಿನ ಅಂತರಾತ್ಮನಾದ ಶ್ರೀ ಜಗನ್ನಾಥ ವಿಠಲನು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ಅವರ ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅವರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

***

Overall Summary

This chapter elucidates the "Taratamya" (Hierarchy) or the specific ranking of all beings in creation, as established by the Supreme Lord.

Supremacy of Shri Hari: The Supreme Lord, Shri Hari, is the source of all creation, independent, and supreme. All deities, sages, and humans exist under His control and grace.

The Position of Lakshmi Devi: Lakshmi Devi holds the rank immediately below Shri Hari. She is perfect in knowledge, devotion, and strength, and is superior to all other beings.

Brahma and Vayu: Following Lakshmi Devi are Brahma (the creator) and Vayu (Mukhyaprana). Vayu is the chief of all devotees and is the director of all activities in the world, acting as the primary medium of the Lord’s power.

The Hierarchy of Deities: The text delineates the ranks of Rudra, Garuda, Shesha, Indra, Agni, the Seven Sages, Gandharvas, and the guardians of the directions. Each deity has a specific position and duty based on their inherent eligibility (yogyata). Every being respects those superior to them and worships Shri Hari according to their rank.

Divine Manifestations in Humans: Sages, kings, and others possess the avesha (manifestation) of the Lord and Vayu. The author clarifies their hierarchy based on their qualities, divine assignments, and inherent capacity.

The Necessity of Knowledge: Understanding this hierarchy is not merely an intellectual exercise but a requirement for true devotion. Recognizing that Shri Hari grants results according to each being's eligibility is considered the path of truth.

Critique of Ignorance: Criticizing wise beings or deities without understanding this hierarchy is a sign of ignorance. The virtuous (sajjanas) should understand this magnificent order of creation and worship the Lord with selfless devotion.

Phalasruti (The Fruit of Recitation): The concluding verses state that for those wise devotees who recite this Taratamya with faith and devotion, Shri Jagannatha Vithala becomes pleased, dwells within their hearts, removes all their sins, and reveals the path to liberation (Moksha).

In essence: This chapter presents the core tenets of Dwaita philosophy, emphasizing that all beings are dependent on Shri Hari, and every soul must perform its assigned divine duty while worshipping Him as the Supreme.

Introduction & Pallavi

Pallavi:

Harikathamrutasara gurugala karunadindapanitu keLuve

Parama bhagavadbhaktaru idanadaradi keLuvudu

Meaning: By the grace of my Guru (Shri Padaraya), I am presenting this very important "Taratamya Sandhi" (chapter on hierarchy) of the Harikathamrutasara. Supreme devotees of the Lord should listen to this with great respect.

Verses 1–20

Verse 1:

Mīna kūrma krōḍa narahari māṇavaka bhṛgurāma daśaratha sūnu |

Yādava buddha kalkī kapila vaikunṭha ||

Srīnivāsa vyāsa ṛṣabha hayānanā nārāyaṇī haṃsa aniruddha |

Trivikrama srīdhara hṛṣīkēśa || 1 ||

Meaning: Meena (Matsya), Kurma, Kroda (Varaha), Narahari, Manavaka (Vamana), Bhrugurama, Dasharatha’s son Rama, Yadava (Krishna), Buddha, Kalki, Kapila, Vaikunthanatha, Srinivasa, Vyasa, Rushabhadeva, Hayanana (Hayagriva), Narayana, Hamsa, Aniruddha, Trivikrama, Shridhara, and Hrushikesha—these are all divine forms of the Supreme Lord.

Verse 2:

Hariyu nārāyaṇanu kṛṣṇa asura kulāntaka sūrya samaprabha |

Karesuvanu nirduṣṭa sukha paripūrṇa tānendu ||

Sarvadēvōttamanu sarvaga parama puruṣa purātana |

Jarāmaraṇa varjita vāsudēvādi amita rūpātma || 2 ||

Meaning: Shri Hari is Narayana and Krishna. He is the destroyer of the demon clans and is radiant like the sun. He is flawless and full of bliss. He is the greatest of all gods, all-pervading, ancient, birthless and deathless, and possesses infinite forms beginning with Vasudeva.

Verse 3:

Ee naḷinabhava janani lakṣmī jñāna bala bhaktādi guṇa sampūrṇalu enipaḷu |

Sarva kāladi hari kṛpā baladi ||

Hīnaḷu enipaḷu ananta guṇadi purāṇa puruṣage |

Prakṛtiginnu samānaru enisuvarilla muktāmukta suraroḷage || 3 ||

Meaning: Lakshmi, the mother of Brahma, is perfect in knowledge, strength, and devotion, all of which come from Shri Hari’s grace. Despite these qualities, she is considered "lesser" when compared to the infinite-quality Supreme Lord. Among all beings (liberated or unliberated), there is no one equal to Lakshmi.

Verse 4:

Guṇagala trayamāni śrī kumbhiṇi mahā durga ambhraṇī rugmiṇiyu |

Satyāśāntikṛti jaya māya mahalakumi janakajākamala ālayā ||

Dakṣiṇē supadmā trilōka īśvari |

Aṇu mahattinōḷiddu upamārahitaḷu enisuvaḷu || 4 ||

Meaning: Shri, Bhudevi (Kumbhini), Durga, Ambhrani, Rukmini, Satyabhama, Shanti, Jaya, Maya, Mahalakshmi, Sita, Kamalalaya, Dakshine, Supadma—manifesting in these many forms, she pervades from the atom to the universe and is incomparably great.

Verse 5:

Ghōṭakāsyana maḍadigintali hāṭaka udarapavanaru īrvaru |

Kōṭi guṇadinda adhamaru eniparu āvakāladi ||

Khēṭapati śēṣa amarēndrara pāṭimāḍade |

Srīśana kṛpā nōṭadindali sarvaroḷu vyāpāra māḍuvaru || 5 ||

Meaning: Saraswati and Vayu, servants of Lakshmi (consort of Hayagriva), are a billion times lesser than her. However, they are superior to Adishesha and Indra. By the Lord’s grace, they conduct all the affairs of the world.

Verse 6:

Puruṣa brahma viriñci mahān maruta mukhyaprāṇa dhṛti smṛti |

Guruvara mahādhyāta bala vijñāta vikhyāta garalabhug ||

Bhavarōga bhēṣaja svaravaraṇa vēdastha jīvēśvara |

Vibhīṣaṇa viśva cēṣṭaka vītabhaya bhīma || 6 ||

Meaning: Brahma and Vayu (Mukhyaprana) are famous for their knowledge and strength. They are the controllers of Shiva (garalabhug), the medicine for the disease of samsara (worldly life), knowers of the Vedas, masters of living beings, and directors of the world’s activities. These fearless ones are the manifestation of Bhimasena.

Verse 7:

Anilasthiti vairāgya nidhi rōcana vimuktigānanda daśamati |

Animisēṣa anidra śuci satvātmakā śarīra ||

Aṇu mahadrūpātmaka amṛta hanumadādi avatāra |

Padmāsana padavi samprāpta parisarākhaṇa āśmasama || 7 ||

Meaning: Vayu is the treasure of detachment, the giver of liberation, the embodiment of bliss, and possesses infinite knowledge (dashamati). He is independent, pure, and has taken the incarnations of Hanuman, Bhima, and Madhvacharya. He is worthy of the position of Brahma.

Verse 8:

Mātariśva brahmaru jaganmātēge adhama adhīṇareniparu |

Srī taruṇi vallahanu īrvaroḷu āva kāladi ||

Nīta bhakti jñāna bala rūpa atiśayadindiddu |

Cētanācētanagaḷoḷu vyāptareniparu tattadāhvayadi || 8 ||

Meaning: Lakshmi is superior to both Vayu and Brahma. However, Shri Hari is supreme over all. He is superior in devotion, knowledge, strength, and form, pervading all sentient and insentient beings.

Verse 9:

Sarasvatī vēda ātmikā bhuji naraharī gurubhakti brāhmī |

Parama sukha bala pūrṇē śraddhā prīti gāyatrī ||

Garuḍa śēṣara janani śrī saṅkaruṣaṇana jaya tanujē |

Vāṇī karaṇa niyāmakē caturdaśa bhuvana sanmānyē || 9 ||

Meaning: Saraswati is the embodiment of the Vedas, a devotee of Hari’s Guru (Vayu), and perfect in bliss and strength. She is the form of Shraddha, Preeti, and Gayatri. She is the mother of Garuda and Shesha, and the daughter of Sankarshana. She controls speech and senses and is honored in all fourteen worlds.

Verse 10:

Kāḷikāśijē viprajē pāñcāli śivakanya indrasēnā |

Kālamānī candradyusabhā nāma bhāratigē ||

Ghāḷibrahmara yutiyaru ēḷēḷu aivattontu guṇadiṃ |

Kīḷareniparu tamma patigaḷindali āvāga || 10 ||

Meaning: Saraswati, Bharati, Kalika, and Shachi are lesser in quality than their husbands (Brahma, Vayu, Rudra, and Indra). This hierarchy exists, and they are always considered lesser than their respective spouses.

Verse 11:

Hari samīra āvēśa nara saṅkaruṣaṇa āvēśa yuta lakṣmaṇa |

Parama puruṣana śukla kēśa āvēśa balarāma ||

Hara sadāśiva tapāhaṅkṛtu mṛta yukta śuka ūrdhvāpaṭu |

Tatpuruṣa jaigīśaurva drauṇi vyādha dūrvāsa || 11 ||

Meaning: Shri Hari has the manifestation of Vayu in the form of Nara. Lakshmana has the manifestation of Sankarshana. Balarama is the manifestation of the Lord’s "Shukla Kesha." Rudra, Sadashiva, the ego-deity, Shuka, Jaigishavya, Aurva, Ashwatthama, Vyadha, and Durvasa all possess specific divine manifestations.

Verse 12:

Garuḍa śēṣa śaśi aṅkadaḷa śēkhararu tammoḷu samaru |

Bhārati sarasijāsana patnigē adhamaru nūru guṇadinda ||

Hari maḍadi jāmbavatiyoḷu śrī taruṇiya āvēśavihudu endigū |

Koṟateyeniparu garuḍa śēṣarigē aivaru aiduguṇa || 12 ||

Meaning: Garuda, Shesha, and Rudra (Shashi-shekhara) are equal among themselves. They are 100 times lesser than Bharati (Saraswati). Lakshmi has a special manifestation in Jambavati (Krishna's wife). Compared to Garuda and Shesha, other deities are further limited in quality.

Verse 13:

Nīlabhadrā mitravindā mēḷenipa kāḷindi lakṣmaṇa |

Bāleyariginda adhama vāruṇi sauparaṇi girijā ||

Srī lakumiyuta rēvatī śrī mūla rūpadi pēyaḷu enipaḷu |

Śailajādyaru daśaguṇa adhama tamma patigaḷige || 13 ||

Meaning: Niladevi, Bhadra, Mitravinda, Kalindi, and Lakshmana-devi are lesser in the hierarchy. Varuni, Sauparani (Garuda's wife), and Girija (Parvati) are further lesser. Revati is an aspect of Lakshmi. They all have ten times less power than their respective husbands.

Verse 14:

Narahari īra āvēśa saṃyuta narapurandaragādhi kuśa |

Mandara dyumna vikukṣi vālī indrana avatāra ||

Bharata brahmāviṣṭa sāmba sudarśana pradyumna |

Sanakādyaroḷagippa sanatkumāranu ṣaṇmukanu kāma || 14 ||

Meaning: Kings possessing the aspect of Narahari and divine beings who are avatars of Indra (like Vali) are categorized here. Bharata has the manifestation of Brahma. Samba, Sudarshana, Pradyumna, Sanatkumara, Shanmukha, and Kamadeva possess divine powers.

Verse 15:

Īraidu guṇa kaḍime pārvati vāruṇīyarigē indra kāma |

Śarīramāni prāṇa daśa guṇa avara śakranigē ||

Mārajā rati dakṣa guruvṛttha ari jāyā śaci svayambhūvaru |

Āru jana sama prāṇagē avararu hattu guṇadinda || 15 ||

Meaning: Indra and Kamadeva are ten times less than Parvati and Varuni. Indra is ten times less than Vayu. Rati, Daksha, Shachi, and three others are equal to Vayu and are ten times lesser than others in the hierarchy.

Verse 16:

Kāma putra aniruddha sītārāmana anuja śatruhana balarāmananuja |

Pautra aniruddhanōḷage aniruddha ||

Kāma bhāryā rugmavati sannāma lakṣmaṇaḷu enisuvaḷu |

Pauḷōmi citrāṅgadeyu tārā eraḍu pesarugaḷu || 16 ||

Meaning: Aniruddha (son of Kama), Shatrughna (brother of Rama), Balarama’s brother, and the forms of Aniruddha are included here. Kama’s wife Rati, Rukmavati, Lakshmana-devi, Paulomi (Shachi), Chitrangada, and Tara possess divine aspects.

Verse 17:

Tārā nāmaka traitēyoḷu sītā ramaṇana ārādhisidanu |

Samīrayukta uddhavanu kṛṣṇagē prīyanenisidanu ||

Vārijāsana yukta drōṇanu mūriḷeyoḷu bṛhaspatigē avatāravembaru |

Mahābhārata tātparyadoḷagē || 17 ||

Meaning: Tara worshipped Shri Rama in the Treta Yuga. Uddhava, possessing the manifestation of Vayu, became very dear to Krishna. According to the Mahabharata Tatparya Nirnaya, Drona is the avatar of Brihaspati.

Verse 18:

Manu mukhādyariginta pravahā guṇadi pañcaka nīcanenisuva |

Ina śaśāṅkaru dharma mānavi eraḍu guṇadinda ||

Kaniyareniparu pravahagintali |

Dinapa śaśi yama dharma rūpagaḷu |

Anudinadi cintipudu santaru sarva kāladali || 18 ||

Meaning: The deity 'Pravaha' is lesser by five degrees than Manu and others. Sun, Moon, Yama, and Dharma are lesser by two degrees than Pravaha. Saints should remember these forms daily.

Verse 19:

Marutana āvēśayuta dharmaja karaḍi viduranu satyajitu |

Īrereḍu dharmana rūpa ||

Brahmāviṣṭa sugrīva hariya rūpāviṣṭa karṇanu taraṇigē eraḍu avatāra |

Candramā surapana āvēśayutanu aṅgadanu enisikoḷutippa || 19 ||

Meaning: Dharmaraja, Vidura, and Satyajit are forms of Dharma-deva with the manifestation of Vayu. Sugriva has the manifestation of Brahma. Karna is the avatar of Surya, who has the manifestation of Hari. Angada possesses manifestations of both Chandra and Indra.

Verse 20:

Taraṇigintali pāda pādare varuṇa nīcanu |

Mahabhiṣaku durdara suśēṣaṇanu śantanū nālvaru varuṇa rūpa ||

Suramuni nāradanu kiñcit koṟate varuṇagē |

Agni bhṛgu aja goraḷa patni prasūti mūvaru nāradanigē adhama || 20 ||

Meaning: Varuna is lesser than Surya. Mahabhisha, Durdara, Susheshana, and Shantanu are the four forms of Varuna. Narada Muni is superior to Varuna. Agni, Bhrigu, and Prasuti are lesser than Narada.

Here are the translations of verses 21 through 40 of the Brihat-Taratamya Sandhi:

Verse 21

Nīla duṣṭadyumna lava ee lēlihānana rūpagaḷu |

Bhṛgu kālili oddadarinda hariya vyādhanenisidanu ||

Ēḷu ṛṣigaḷigē uttamaru muni mauḷi nāradagē adhama mūvaru |

Ghāḷiyuta prahlāda bāhlikarāyanu enisidanu || 21 ||

Meaning: Nila, Dhrishtadyumna, and Lava are forms of Agni. Because the sage Bhrigu kicked the chest of Vishnu, he incurred the Lord's displeasure (and was known as vyadha). The Seven Sages (Saptarishis) are superior to Narada, but three are inferior to him. Prahlada and King Bahlika are superior due to the manifestation of Vayu within them.

Verse 22

Janapa karmajaroḷagē nārada muni anugraha baladi |

Prahlādanaḷa bhṛgu dākṣāyaṇirigē samanu enisikoṃba ||

Manu vivasvān gādhija īrvaru anaḷagintali kiñcitu adhama |

Eṇeyenisuvaru saptarṣigaḷigē ella kāladali || 22 ||

Meaning: Among kings and those born of karma, by the grace of Narada Muni, Prahlada is considered equal to Bhrigu and Dakshayani. Manu, Vivasvan, and Gadhija (Vishwamitra) are slightly inferior to Agni. They are considered equal to the Saptarishis at all times.

Verse 23

Kamalasaṃbhava bhavarenipa saṃyami marīcī atri aṅgirasumati |

Pulahakrutu vasiṣṭha pulastya muni svāhā ramaṇagē adhamaru ||

Mitranāmaka dyumaṇi rāhuyukta bhīṣmaka yamalarūpanu |

Tārānāmakanu enisi traitēyoḷu || 23 ||

Meaning: Brahma, Rudra, Marichi, Atri, Angirasa, Pulaha, Kratu, Vasistha, and Pulastya are inferior to Agni. Rahu (aspect of Surya) and Bhishmaka, in a dual form, acted as 'Tara' during the Treta Yuga.

Verse 24

Nirṛtigē eraḍavatāra durmukha harayuta ghaṭōtkacanu |

Prāvahi guru maḍadi tārā samaru parjanyagē uttamaru ||

Karigoraḷa saṃyukta bhagadattarasu katthana dhanapa rūpagaḷereḍu |

Vighnapa cārudēṣṇanu aśvinigaḷu sama || 24 ||

Meaning: Nirruti has two avatars: Durmukha and Ghatotkacha. Pravahi and Saraswati are superior to Parjanya. King Bhagadatta, the two forms of Dhanapa (Kubera), Vighnapa (Ganesha), Charudeshna, and the Ashvini twins are equal among themselves.

Verse 25

Ḍōnā dhruva dōṣārka agni prāṇa dyuvibhāvasugaḷu eṇṭu |

Kṛśānu śrēṣṭha dyunāma vasu bhīṣmārya brahma yuta ||

Drōṇa nāmaka nanda gōpa pradhāna agniyanu uḷidu ēḷu samānareniparu |

Tammoḷagē jñānādi guṇadinda || 25 ||

Meaning: Drona, Dhruva, Dosharka, Agni, Prana, Dyu, Vibhavasu, and Krushanu are the eight Vasus; Drona is the greatest among them. Nandagopa is also a form of Drona. Except for Agni, the other seven Vasus are equal in knowledge and other qualities.

Verse 26

Bhīmaraivata ōja ajaikapada ā mahambahu rūpakanu bhava |

Vāma ugra vṛṣākapi ahir budhniyenisutiha ee mahātmara madhyadali ||

Umā manōharōttamanu |

Daśanāmakaru samarenisikoṃbaru tammoḷu endendu || 26 ||

Meaning: Among the eleven Rudras—Bhima, Raivata, Oja, Ajaikapada, Mahan, Bahurupaka, Bhava, Vama, Ugra, Vrushakapi, and Ahirbudhnya—Shiva (Uma-manohara) is the greatest. The other ten Rudras are equal to each other.

Verse 27

Bhūri ajaikapa padāhva ahir budhni īraidu rudragaṇa saṃyuta |

Bhūriśravanu endenipa śala virūpākṣa nāmakanu ||

Sūri kṛpa viṣkambha sahadēvā raṇāgraṇi |

Sōmadattanu tā racisida dvirūpa dhareyolu patratāpakanu || 27 ||

Meaning: Bhurishrava, Shalya, Virupaksha, Kripacharya, Vishkambha, Sahadeva, and Somadatta are those who possess divine aspects belonging to the Rudra-gana. They incarnated on this earth in various forms to protect Dharma.

Verse 28

Dēva śakra urukramanu mitrā varuṇa parjanya bhaga |

Pūṣā vivasvān savitṛ dhātā āryama tvaṣṭru ||

Dēvakī sutanalli savitṛ vibhāvasū suta bhānuyenisuva |

Jyāvanapayuta vīrasēnanu tvaṣṭru nāmakanu || 28 ||

Meaning: These are the twelve Adityas: Indra (Shakra), Urukrama, Mitra, Varuna, Parjanya, Bhaga, Pusha, Vivasvan, Savitru, Dhata, Aryama, and Tvashtru. At the time of Krishna’s avatar, Savitru and Vibhavasu incarnated as Bhanu and Virasena.

Verse 29

Eraḍadhika daśa sūryaroḷu mūrereḍu janaru uttama |

Vivasvān varuṇa śakra urukramanu parjanya mitrākhya ||

Marutana āvēśayuta pāṇḍūvara pārāvahanu endenipa |

Kēśari mṛgapa saṃpāti śvētatrayaru marudaṃśa || 29 ||

Meaning: Among the twelve Adityas, six are superior: Vivasvan, Varuna, Indra, Urukrama, Parjanya, and Mitra. Paravaha (son of Pandu), Kesari, Mrugapa (Lion), Sampati, and Shveta possess the manifestation of Vayu.

Verse 30

Pratibhavātanu cēkitanu vipruthuvu enisuvanu saumya māruta |

Vitata sarvōttuṅga gajanamakaru prāṇa aṃśa ||

Dvitīya pāna gavākṣa gavaya tṛtīya vyāna |

Udāna vṛṣaparva atula śarvatrāta gandha sumādanaru samāna || 30 ||

Meaning: Chekitana, Vipruthu, and others are manifestations of Vayu. Gaja is the one who possesses the Prana-aspect of Vayu. Gavaksha, Gavaya, Vrushaparva, Sharvatrata, Gandha, and Sumadana are all equal aspects of Vayu.

Verse 31

Aivaroḷagē ee kuntibhōjanu āvi nāmaka nāgakṛkalanu |

Dēvadatta dhanañjayaru avatāra varjitaru ||

Āvahōdhvaha vivaha saṃvaha prāvahī pati maruta pravahanigē |

Āvakālaku kiñcitu adhamaru marudgaṇarella || 31 ||

Meaning: Kuntibhoja, Naga, Krukala, Devadatta, and Dhananjaya belong to the Marud-gana. Avaha, Udvaha, Vivaha, Samvaha, and Pravaha are subordinates to Maruta Pravahana. All of these Marut deities are lesser in the hierarchy.

Verse 32

Prāṇāpāna vyānōdāna samānara aivaranu uḷidu marutaru ūnareṇiparu |

Hattu viśvēdēvaru ivarinda sūnugaḷuyenisuvavu ||

Aivara māninī draupatigē |

Kelavaru kṣoṇiyoḷu kaikēyaru eniparu ella kāladali || 32 ||

Meaning: Apart from the five vital breaths (Prana, Apana, Vyana, Udana, Samana), other forms of Vayu are lesser. From these, the ten Vishvedevas were born. They were born on earth as the sons of Draupadi and in the lineage of the Kaikeyas.

Verse 33

Prativindya śruta sōmaśruta kīrti śatānika śrutakarma |

Draupati kuvararu ivaroḷagē abhitāmra pramukha citrarathanu gōpa kiśora ||

Balaremba atularu ai gandharvarindali yutar |

Dharma vṛkōdara ādijaru endu karesuvaru || 33 ||

Meaning: Draupadi's five sons (Prativindya, Shrutasoma, Shrutakirti, Shatanika, and Shrutakarma) are manifestations of five Gandharvas. They were born as the sons of Dharmaraja and Bhimasena. They were incomparably strong.

Verse 34

Vividhamaindaru nakula sahadēva vibhu triśikha aśvinigaḷu ivaroḷu |

Divipana āvēśavu ihudu endigu ||

Dyāvā pṛthvī ṛbhu pavana suta viśvaktsēnanu umā kuvara vighnapa |

Dhanapa modalādavaru mitragē kiñcitu adhamaru enisikoḷutiharu || 34 ||

Meaning: Vivida, Mainda, Nakula, Sahadeva, and Trishikha possess the manifestation of the Ashvini twins. Dyavapruthvi, Rbhu, Vishvaksena, Ganesha (Vighnapa), and Kubera (Dhanapa) are slightly inferior to Mitra.

Verse 35

Pāvakāgni kumāranu enisuva cāvanōcithya muni |

Cākṣuṣa raivata svāvarōciṣa uttama brahma rudra indra ||

Dēvadharmanu dakṣanāmaka sāvarni śaśibindu pruthu |

Prīyavratanu māndhāta gayanu kakuṣtha dauṣyanti || 35 ||

Meaning: Chyavana Muni (son of Agni), the rulers of Manvantaras like Chakshusha, Raivata, and Svarochisha, as well as Brahma, Rudra, Indra, Dharma, Dakshinamurti, Shashibindu, Pruthu, Priyavrata, Mandhata, Gaya, and Kakustha, all possess divine aspects of the Lord.

Verse 36

Bharata ṛṣabhaja hariṇija dvija bharata modalāda akhilarāyaroḷirutihudu |

Srī viṣṇu prāṇāvēśa pratidinadi ||

Vara divaspati śambhu adbhuta karesuvanu bali vidhṛta dhṛta |

Śuci nerekhalu kṛtadhāma modalāda aṣṭa gandharva || 36 ||

Meaning: Shri Vishnu and Vayu manifest daily in all kings, including Emperor Bharata, Rushabha, and Harinija. Indra (Divaspati), Shambhu, and the eight Gandharvas—Bali, Vidhruta, Dhruta, Shuchi, Nerekhalu, and Krutadhama—possess wonderful powers.

Verse 37

Arasugaḷu karmajaru vaiśvānaragē adhama śataguṇadi |

Vighnēśvaragē kiñcid guṇa kaḍime bali mukhya pāvakarut ||

Śarabha parjanyākhya mēghapa taraṇi bhāryā saṃjñē |

Śārvarīkarana patnī rōhiṇī śāmalā dēvakiyu || 37 ||

Meaning: All kings born of karma are 100 times inferior to Agni (Vaishvanara). Bali and other forms of Agni are slightly inferior to Ganesha. Sanjna-devi (wife of Surya), Rohini (wife of Chandra), Shamala, and Devaki possess divine aspects.

Verse 38

Arasiyenipaḷu dharmarājagē varuṇa bhārya uṣādi ṣaṭkaru |

Koṟateyeniparu pāvakādyarigē eraḍu guṇadinda ||

Eraḍu mūrjanarinda adhama svaha karesuvaḷu |

Uṣādēvi vaiśvānarana maḍadigē daśa guṇa avaralu aśvinī bhāryā || 38 ||

Meaning: The wives of Dharmaraja and the six goddess wives including Usha (wife of Varuna) are two degrees inferior to the forms of Agni. Among them, Swaha is the most inferior. Usha is ten times inferior to the wife of Agni, and the wife of the Ashvinis is even more inferior.

Verse 39

Sudarśana śakrādi surayuta budhanu tānu abhimanyuvu enisuva |

Budhaniginta aśvinī bhārya śalya māgadhara udaraja ||

Uṣā dēvigintali adhamaneni pa śanaiścaranu |

Śanigē adhama puṣkara karmapanenisuvanu budharinda || 39 ||

Meaning: Budha, accompanied by Indra and other gods, was born as Abhimanyu. The wife of the Ashvinis, Shalya, and the sons of Magadha are inferior to Budha. Shanaishchara (Saturn) is inferior to Usha. Pushkara and Karmapa are inferior to Shanaishchara.

Verse 40

Udhvahā marutānvita virādha dvitīya sañjayanu tumbura |

Vidvadōttama janmējaya tvaṣṭruyuta citraratha ||

Sadvinuta dama ghōṣaka kabandhadvayaru gandharvadanu |

Manupadmasambhavayuta akrūra kiśoranenisuvanu || 40 ||

Meaning: Udhvaha, Maruta, Viradha, the second Sanjaya, Tumbura, Janamejaya, Chitraratha, Damaghosha, and Kabandha belong to the Gandharva class. Akrura is a manifestation of Brahma, appearing in the form of a youth.

Here is the English translation of verses 41 through 57 of the Brihat-Taratamya Sandhi, concluding the Harikathamrutasara.

Verses 41–57

Verse 41:

Akrūranembuvanu eṇisi dakṣana adhamaneni suvanu |

Akrūranaṃśadali satrājittu janisidanu ||

Akrūranaṃśadali vikukṣiyu akrūranaṃśadali hayagrīvanu |

Akrūranaṃśadali kaurava dhṛtarāṣṭranu janisidanu || 41 ||

Meaning: Akrura is considered inferior to Daksha. Understand that Satrajit, Vikukshi, Hayagriva, and the Kaurava Dhritarashtra were born from the manifestation (amsa) of Akrura.

Verse 42:

Dhṛtarāṣṭranādaru akrūranaṃśakē adhamareniparu |

Dhṛtarāṣṭranintali alparādaru duryōdhanādigaḷu ||

Dhṛtarāṣṭranaṃśadali duśyāsananu janisidanu |

Dhṛtarāṣṭranaṃśadali itara kauravarella janisidaru || 42 ||

Meaning: Dhritarashtra is inferior to the manifestation of Akrura. Duryodhana and his brothers are even lesser than Dhritarashtra. Dushasana and all other Kauravas were born from the manifestation of Dhritarashtra.

Verse 43:

Duryōdhananādaru alparādaru saindhavanu durmukhanu |

Durdarśanu duṣkarmanu ivarellarū alparu ||

Duryōdhananaṃśadali janisidaru daityaru asuraru |

Duryōdhananaṃśadali yatugaḷu daityarenisuvaru || 43 ||

Meaning: Saindhava, Durmukha, Durdarsha, and Dushkarma are lesser than Duryodhana. Daityas and Asuras were born from the manifestation of Duryodhana. All of them are known as ignorant Daityas.

Verse 44:

Pāñcāliyar makkḷu gandharvara aṃśadali janisidavaru |

Gandharvaru pāñcāliyar makkḷiginta uttamaru ||

Pāñcāliyar makkḷu gandharvariginta kīḷu |

Gandharvaru dēvatēgaḷiginta adhamarenisuvaru || 44 ||

Meaning: The five sons of Draupadi were born from the manifestation of Gandharvas. They are inferior to the Gandharvas. This hierarchy clarifies that Gandharvas are lesser in quality than the gods.

Verse 45:

Ee bṛhattāratamya bhāgavatā śāstradali varṇitavādudu |

Idu sajjana rige sammatavāda satya mārga ||

Idu viṣṇu kathāmṛtasāradalli nirūpitavādudu |

Idannu ariyadavaru ajñānigaḷāguttāre || 45 ||

Meaning: This knowledge of the Brihat-Taratamya is described in the Bhagavata shastras. It is the path of truth accepted by the virtuous (sajjanas). The Dasa (Jagannathadasa) has presented this in the Harikathamrutasara for the benefit of devotees. Those who do not know this remain in the darkness of ignorance.

Verse 46:

Pāvakariginta adhamaru enisuva dēva kulaja ānākhya suragaṇa kōvidaru |

Nānā suvidyadi sōttamara nitya sēvipar u sadbhakti pūrvaka ||

Svavararigē upadēśisuvaru |

Nirāvalambana vimala guṇagaḷa prati divasadalli || 46 ||

Meaning: The groups of gods who are inferior to Agni are knowledgeable and serve their superiors with devotion. Every day, they instruct their subordinates about the flawless qualities of the Lord.

Verse 47:

Suraroḷagē varṇāśramagaḷemba eraḍu dharmagaḷilla |

Tammoḷu nirupamarindenisi koṃbaru tāratamyadali ||

Guru suśiṣyatvavu ee ṛṣigaḷoḷagē irutihudu |

Ājāna surarigē cira pitṛ śatādhamaru enisuvaru ēḷu janaruḷidu || 47 ||

Meaning: Among the gods, there are no caste or stage-of-life (varnashrama) divisions as there are among humans. They act according to their awareness of the hierarchy. The teacher-student tradition exists among the sages. The Chira-pitrus are a hundred times inferior to the Ajana gods.

Verse 48:

Cira pitrugaḷinda adhama gandharvarugaḷu eniparu |

Dēvanāmaka koṟateyenisuva cakravartigali nda gandharva ||

Nararoḷu uttamarenisuvaru hannereḍu eṃbhattēṇṭu guṇadali |

Hiriyareniparu kramadi dēvāvēśa baladinda || 48 ||

Meaning: Gandharvas are inferior to the Chira-pitrus. Gandharvas are also lesser than the kings who bear the names of gods. The greatest among humans are those who, due to the power of divine manifestation, excel in their qualities.

Verse 49:

Dēvatēgaḷiṃ prēṣyareniparu dēva gandharvarugaḷu |

Ivarinda āva kālaku śikṣitaru naranāma gandharva ||

Kēvala ati sadbhaktipūrvaka yāvadiṃdriyagaḷa niyāmaka |

Srīvaranendaridu bhajiparu mānuṣōttamaru || 49 ||

Meaning: The Deva-Gandharvas act as messengers for the gods. The Nara-Gandharvas receive instruction from them. The most excellent humans worship Shri Hari, the Lord of Lakshmi, knowing Him to be the controller of all senses, with pure devotion.

Verse 50:

Bādarāyaṇa bhāgavatā modalāda śāstragaḷali bahuvidha |

Dvādaśa daśa supañca viṃśati śata sahasrayuta bhēdagaḷa pēḷidanu ||

Sōttama āditēya āvēśa baladi virōdha cintisabāradu |

Idu sādhu jana sammatavu || 50 ||

Meaning: Vyasa has described various types of hierarchical distinctions in the Bhagavata and other scriptures. One should not oppose this; it is the path accepted by the virtuous.

Verse 51:

Ivaru mukti yōgyarenibaru śravaṇa mananādigaḷa |

Paramōtsavadi māḍuta kēḷi naliyutā ||

Dharma kāmārtha trividha phalava apēkṣisade śrīpavana mukha dēvāntarāt maka |

Pravaratama śiṣṭēṣṭa dāyakanendu smarisuvaru || 51 ||

Meaning: These divine beings are eligible for liberation. They listen to and contemplate the qualities of the Lord with great joy. Without desiring the three fruits of life (Dharma, Kama, Artha), they remember Shri Hari—who dwells within Vayu and other deities—as the supreme giver of all boons.

Verse 52:

Nitya saṃsārigaḷu guṇa dōṣātmakaru |

Brahmādi jīvara bhṛtyarenibaru rājana upādiyali hariyenba ||

Kṛttivāasanu brahma śrī viṣṇutrayaru sama |

Duḥkha sukhōtpatti mṛti bhava pēḷuvaru avatāragaḷigē sadā || 52 ||

Meaning: Those in eternal samsara are a mix of merits and demerits. Brahma and other Jivas are servants of the Lord. Shiva, Brahma, and Vishnu (in His avatar form) are considered equal in terms of their functions.

Verse 53:

Tāratamya jñānavilladē sūrigaḷa nindisuta nityadi |

Tōrutipparu sujanara upādiyali nararoḷagē ||

Krūra karmāsaktarāgi śarīra pōṣaṇē gōsugadi |

Sañcāra māḷparu anya dēvatē nīcara ālayadi || 53 ||

Meaning: Those who, without knowledge of the hierarchy, criticize the wise, appear as virtuous people among humans. Driven by cruel actions and the desire for bodily sustenance, they wander to the abodes of lesser gods.

Verse 54:

Daśa pramati matābdhiyolu sumanasarenipa ratnagaḷanu |

Avalōkisi tegedu prākata subhāṣā tantugaḷa racisi ||

Asupati śrī ramaṇanigē samarpiside satjanaru idanu santōṣisali |

Dōṣagaḷa eṇisadalē kāruṇyadali nitya || 54 ||

Meaning: I have extracted these gems from the ocean of knowledge provided by Vyasa, composed them in the local language (Kannada), and offered them to the Lord of Lakshmi. May the virtuous accept this without counting my flaws, with compassion.

Verse 55:

Nirupamanu śrīviṣṇu lakṣmī sarasijōdbhava vāyu vāṇī |

Garuḍa ṣaṇmahiṣiyaru pārvati śakra smara prāṇa guru ||

Bṛhaspati pravaha sūryanu varuṇa nārada vahni sapta aṅgiraru |

Mitra gaṇēśa pruthu gaṅgā svāhā budhanu || 55 ||

Meaning: Remember the hierarchy of these divine beings: Shri Vishnu, Lakshmi, Brahma (lotus-born), Vayu, Saraswati, Garuda, the wives of the Lord, Parvati, Indra, Kama, Prana, Guru, Brihaspati, Pravaha, Surya, Varuna, Narada, Agni, the Seven Sages, Mitra, Ganesha, Pruthu, Ganga, Swaha, and Budha.

Verse 56:

Taraṇi tanaya śanaiścaranu puṣkaranu ājānaja cirapitaru |

Gandharvarīrvaru dēva mānuṣa cakravartigalu ||

Nararoḷuttama madhyama adham karesuvaru madhya uttamaru |

Īrereḍu jana kaivalya mārgastharigē anamipe || 56 ||

Meaning: I bow to the hierarchy starting from Shanaishchara (son of Surya), Pushkara, the Ajana-born, Chira-pitrus, two types of Gandharvas, divine and human emperors, and the excellent, middle, and inferior types of humans, all of whom are on the path to liberation (kaivalya).

Verse 57:

Sāra bhakti jñānadiṃ bṛhattāratamyavanu aritu paṭhisuva |

Sūrigaḷigē anudinadi puruṣārthagala pūraisī ||

Kāruṇika marutāntarāt maka māramaṇa jagannātha viṭhala |

Tōrikōṃbanu hṛtkamaladoḷu yōgyateyanaritu || 57 ||

Meaning: For the wise who learn and recite this Brihat-Taratamya with essence-filled devotion and knowledge, Shri Jagannatha Vithala—who dwells within Vayu—grants them their goals daily and reveals Himself in their lotus hearts according to their eligibility.

***

harikathAmRutasAra gurugaLa karuNadindApanitu kELuve

parama BagavadBaktaru idanAdaradi kELuvudu||

hari siri viraMcIra muKa nirjanara AvESAvatAragaLa

smarisu guNagaLa sarva kAladi Bakti pUrvakadi||

mIna kUrma krODa narahari mANavaka BRugurAma daSaratha sUnu

yAdava buddha kalkI kapila vaikunTha

SrInivAsa vyAsa RuShaBa hayAnanA nArAyaNI haMsa aniruddha

trivikrama SrIdhara hRuShIkESa||1||

hariyu nArAyaNanu kRuShNa asura kulAntaka sUrya samapraBa

karesuvanu nirduShTa suKa paripUrNa tAnendu

sarvadEvOttamanu sarvaga parama puruSha purAtana

jarAmaraNa varjita vAsudEvAdi amita rUpAtma||2||

I naLinaBava janani lakShmI j~jAna bala BaktAdi guNa saMpUrNaLu enipaLu

sarva kAladi hari kRupA baladi

hInaLu enipaLu anaMta guNadi purANa puruShage

prakRutiginnu samAnaru enisuvarilla muktAmukta suraroLage||3||

guNagaLa trayamAni SrI kuMBiNi mahA durga aMBraNI rugmiNiyu

satyASAntikRuti jaya mAya mahalakumi janakajAkamala AlayA

dakShiNe supadmA trilOka ISvari

aNu mahattinoLiddu upamArahitaLu enisuvaLu||4||

GOTakAsyana maDadigintali hATaka udarapavanaru Irvaru

kOTi guNadinda adhamaru eniparu AvakAladali

KETapati SESha amarEndrara pATimADade

SrISana kRupA nOTadindali sarvaroLu vyApAra mADuvaru||5||

puruSha brahma virinci mahAn maruta muKyaprANa dhRuti smRuti

guruvara mahAdhyAta bala vij~jAta viKyAta garaLaBug

BavarOga BEShaja svaravaraNa vEdastha jIvESvara

viBIShaNa viSva cEShTaka vItaBaya BIma||6||

anilasthiti vairAgya nidhi rOcana vimuktigAnanda daSamati

animiSESha anidra Suci satvAtmaka SarIra

aNu mahadrUpAtmaka amRuta hanumadAdi avatAra

padmAsana padavi saMprApta parisarAKaNa ASmasama||7||

mAtariSva brahmaru jaganmAtege adhama adhInareniparu

SrI taruNi vallaBanu IrvaroLu Ava kAladali

nIta Bakti j~jAna bala rUpa atiSayadindiddu

cEtanAcEtanagaLoLu vyAptareniparu tattadAhvayadi||8||

sarasvatI vEda AtmikA Buji naraharI guruBakti brAhmI

parama suKa bala pUrNe SraddhA prIti gAyatrI

garuDa SEShara janani SrI sankaruShaNana jaya tanuje

vANI karaNa niyAmake caturdaSa Buvana sanmAnyE||9||

kALikASije vipraje pAncAli Sivakanya indrasEnA

kAlamAnI chandradyusaBA nAma BAratige

GALibrahmara yuvatiyaru ELELu aivattondu guNadiM kILareniparu

tamma patigaLiMdali AvAga||10||

hari samIra AvESa nara sankaruShaNa AvESa yuta lakShmaNa

parama puruShana Sukla kESa AvESa balarAma

hara sadASiva tapAhankRutu mRuta yukta Suka UrdhvApaTu

tatpuruSha jaigISaurva drauNI vyAdha dUrvAsa||11||

garuDa SESha SaSi ankadaLa SEKararu tammoLu samaru

BArati sarasijAsana patnige adhamaru nUru guNadinda

hari maDadi jAMbavatiyoLu SrI taruNiya AvESavihudu endigU

korateyeniparu garuDa SESharige aivaru aiduguNa||12||

nIlaBadrA mitravindA mElenipa kALiMdi lakShmaNa

bAleyarigiMda adhama vAruNi sauparaNi girijA

SrI lakumiyuta rEvatI SrI mUla rUpadi pEyaLu enipaLu

SailajAdyaru daSaguNa adhama tamma patigaLige||13||

narahari Ira AvESa saMyuta narapurandaragAdhi kuSa

mandaradyumna vikukShi vAlI indrana avatAra

Barata brahmAviShTa sAMba sudarSana pradyumna

sanakAdyaroLagippa sanatkumAranu Shanmukanu kAma||14||

Iraidu guNa kaDime pArvati vAruNIyarige indra kAma

SarIramAni prANa daSa guNa avara Sakranige

mArajA rati dakSha guruvRutta ari jAyA Saci svayaMBuvaru

Aru jana sama prANage avararu hattu guNadinda||15||

kAma putra aniruddha sItArAmana anuja Satruhana balarAmananuja

pautra aniruddhanoLage aniruddha

kAma BAryA rugmavati sannnAma lakShmaNaLu enisuvaLu

paulOmi citrAngadeyu tArA eraDu pesarugaLu||16||

tAra nAmaka traiteyoLu sItA ramaNana ArAdhisidanu

samIrayukta uddhavanu kRuShNage prIyanenisidanu

vArijAsana yukta drONanu mUriLeyoLu bRuhaspatige avatAraveMbaru

mahABArata tAtparyadoLage||17||

manu muKAdyariginta pravahA guNadi pancaka nIcanenisuva

#0CBF;na SaSAnkaru dharma mAnavi eraDu guNadinda kaniyareniparu pravahagintali

dinapa SaSi yama dharma rUpagaLu

anudinadi cintipudu santaru sarva kAladali||18||

marutana AvESayuta dharmaja karaDi viduranu satyajitu

IrereDu dharmana rUpa

brahmAviShTa sugrIva hariya rUpAviShTa karNanu taraNige eraDu avatAra

chandrama surapana AvESayutanu angadanu enisikoLutippa||19||

taraNigintali pAda pAdare varuNa nIcanu

mahaBiShaku durdara suSEShaNanu SantanU nAlvaru varuNa rUpa

suramunI nAradanu kincit korate varuNage

agni BRugu aja goraLa patni prasUti mUvaru nAradanige adhama||20||

nIla duShTadyumna lava I lElihAnana rUpagaLu

BRugu kAlili oddadariMda hariya vyAdhanenisidanu

ELu RuShigaLige uttamaru muni mauLi nAradage adhama mUvaru

GALiyuta prahlAda bAhlikarAyanu enisidanu||21||

janapa karmajaroLage nArada muni anugraha baladi

prahlAdanaLa BRugu dAkShAyaNiyarige samanu enisikoMba

manu vivasvAn gAdhija Irvaru anaLagintali kincitu adhama

eNeyenisuvaru saptarShigaLige ella kAladali||22||

kamalasaMBava Bavarenipa saMyami marIcI atri angirasumati

pulahAkrutu vasiShTha pulastya muni svAhA ramaNage adhamaru

mitranAmaka dyumaNi rAhuyukta BIShmaka yamaLarUpanu

tAranAmakanu enisi traiteyoLu||23||

nir^^Rutige eraDavatAra durmuKa harayuta GaTOtkacanu

prAvahi guru maDadi tArA samaru parjanyage uttamaru

karigoraLa saMyukta Bagadattarasu katthana dhanapa rUpagaLereDu

viGnapa cArudEShNanu aSvinigaLu sama||24||

DOnA dhruva dOShArka agni prANa dyuviBAvasugaLu enTu

kRuSAnu SrEShTha dyunAma vasu BIShmArya brahma yuta

drONa nAmaka nanda gOpa pradhAna agniyanu uLidu ELu samAnareniparu

tammoLage j~jAnAdi guNadinda||25||

BImaraivata Oja ajaikapada A mahanbahu rUpakanu Bava

vAma ugra vRuSAkapI ahir budhniyenisutiha I mahAtmara madhyadali

umA manOharOttamanu

daSanAmakaru samarenisikoMbaru tammoLu endendu||26||

BUri ajaikapa padAhva ahir budhni Iraidu rudragaNa saMyuta

BUriSravanu endenipa Sala virupAkSha nAmakanu

sUri kRupa viShkaMBa sahadEvA raNAgraNi

sOmadattanu tA racisida dvirUpa dhareyoLu patratApakanu||27||

dEva Sakra urukramanu mitrA varuNa parjanya Baga

pUShA vivasvAn savitRu dhAtA Aryama tvaShTru

dEvakI sutanalli savitRu viBAvasU suta BAnuyenisuva

jyAvanapayuta vIrasEnanu tvaShTru nAmakanu||28||

eraDadhika daSa sUryaroLu mUrereDu janaru uttama

vivasvAn varuNa Sakra urukramanu parjanya mitrAKya

marutana AvESayuta pAnDUvara parAvahanu endenipa

kEsari mRugapa saMpAti SvEtatrayaru marudaMSa||29||

pratiBavAtanu cEkitanu vipruthuvu enisuvanu saumya mAruta

vitata sarvOttunga gajanAmakaru prANa aMSa

dvitIya pAna gavAkSha gavaya tRutIya vyAna

udAna vRuShaparva atuLa SarvatrAta gandha sumAdanaru samAna||30||

aivaroLage I kuntiBOjanu Avi nAmaka nAgakRukalanu

dEvadatta dhananjayaru avatAra varjitaru

AvahOdvaha vivaha saMvaha prAvahI pati maruta pravahanige

AvakAlaku kincitu adhamaru marudgaNarella||31||

prANApAna vyAnOdAna samAnara aivaranu uLidu marutaru Unareniparu

hattu viSvEdEvaru ivarinda sUnugaLuyenisuvanu

aivara mAninI draupatige

kelavaru kShONiyoLu kaikEyaru eniparu ella kAladali||32||

prativindya Sruta sOmaSruta kIrti SatAnika Srutakarma

draupati kuvararu ivaroLage aBitAmra pramuKa citrarathanu gOpa kiSOra

balareMba atularu ai gandharvariMdali yutaru

dharma vRukOdara Adijaru endu karesuvaru||33||

vividamaindaru nakula sahadEva viBu triSiKa aSvinigaLu ivaroLu

divipana AvESavu ihudu endigu

dyAvA pRuthvi RuBu pavana suta viSvaksEnanu umA kuvara viGnapa

dhanapa modalAdavaru mitrage kincitu adhamaru enisikoLutiharu||34||

pAvakAgni kumAranu enisuva cAvanOcithya muni

cAkSuSha raivata svAvarOciSha uttama brahma rudra indra

dEvadharmanu dakShanAmaka sAvarNi SaSibindu pruthu

prIyavratanu mAndhAta gayanu kakustha dauShyanti||35||

Barata RuShaBaja hariNija dvija Barata modalAda aKiLarAyaroLirutihudu

SrI viShNu prANAvESa pratidinadi

vara divaspati SaMBu: adButa karesuvanu bali vidhRuta dhRuta

Suci nereKalU kRutadhAma modalAda aShTa gaMdharva||36||

arasugaLu karmajaru vaiSvAnarage adhama SataguNadi

viGnESvarage kiMcid guNa kaDime bali muKya pAvakaru

SaraBa parjanyAKya mEGapa taraNi BAryA saMj~je

SArvarIkarana patnI rOhiNI SAmalA dEvakiyu||37||

arasiyenipaLu dharmarAjage varuNa BArya uShAdi ShaTkaru

korateyeniparu pAvakAdyarige eraDu guNadinda

eraDu mUrjanarinda adhama svaha karesuvaLu

uShAdEvi vaiSvAnarana maDadige daSa guNa avaraLu aSvinI BAryA||38||

sudarSana SakrAdi surayuta budhanu tAnu aBimanyuvu enisuva

budhaniginta aSvinI BArya Salya mAgadhara udaraja

uShA dEvigintali adhamanenipa SanaiScaranu

Sanige adhama puShkara karmapanenisuvanu budharinda||39||

udvahA marutAnvita virAdha dvitIya saMjayanu tuMbura

vidvadOttama janmEjaya tvaShTruyuta citraratha

sadvinuta dama GOShaka kabaMdhadvayaru gandharvadanu

manupadmasaMBavayuta akrUra kiSOranenisuvanu||40||

vAyuyuta dhRutarAShTra divijara gAyakanu dhRutarAShTra

nakranurAya drupadanu vaha viSiShTa hUhu gandharva

nAyaka virAT vivaha hAhAj~jeya

vidyAdharane ajagara tA yenisuvanu ugrasEnane ugrasEnAKya||41||

bisaja saMBava yukta viSvAvasu yudhAmanyu

utta maujasa bisaja mitrAryama yuta parAvasuyenisutippa

asama mitrAnvitanu satyajitu vasudhiyoLu citrasEna

amRutAndhasaru gAyakarendu karesuvaru Ava kAladali||42||

uLida gandharvarugaLu ellaru bali modalu gOpAlareniparu

iLeyoLage sairendhri pingaLe apsara strIyaLu

tilOttameyu pUrvadali nakulana lalane pArvatiyenisuvaLu

gOkulada gOpiyaru ella SabarI muKya apsararu||43||

kRuShNavartmana sutaroLage SatadvAShTa sAvira strIyaralli

praviShTaLu Agi ramAMba tattannAma rUpadali kRuShNa mahiShiyaroLagippaLu

tvaShTru putri kaSEru ivaroLu SrEShThaLu enipaLu

uLida RuShi gaNa gOpikA samaru||44||

sUnugaLenisuvaru dEva kRuShAnuvige krathu sindhu Suci pavamAna

kauSikaraidu tuMburu UrvaSI Sataru mEnakI RuShi rAyarugaLu

AjAnu surarige samareniparu

surANakaru anAKyAta divijara janakaru enisuvaru||45||

pAvakariginta adhamaru enisuva dEva kulaja AnAKya suragaNa kOvidaru

nAnA suvidyadi sOttamara nitya sEviparu sadBakti pUrvaka

svavararige upadESisuvaru

nirAvalaMbana vimala guNagaLa prati divasadalli||46||

suraroLage varNASramagaLeMba eraDu dharmagaLilla

tammoLu nirupamarendenisi koMbaru tAratamyadali

guru suSiShyatvavu I RuShigaLoLage irutihudu

AjAna surarige cira pitRu SatAdhamaru enisuvaru ELu janaruLidu||47||

cira pitrugaLiMda adhama gandharvarugaLu eniparu

dEvanAmaka korateyenisuva cakravartigaLiMda gaMdharva

nararoLu uttamarenisuvaru hannereDu eMBatteMTu guNadali

hiriyareniparu kramadi dEvAvESa baladiMda||48||

dEvategaLiM prEShyareniparu dEva gaMdharvarugaLu

ivariMda Ava kAlaku SikShitaru naranAma gaMdharva

kEvala ati sadBaktipUrvaka yAvadindriyagaLa niyAmaka

SrIvaraneMdaridu Bajiparu mAnuShOttamaru||49||

bAdarAyaNa BAgavata modalAda SAstragaLali bahuvidha

dvAdaSa daSa supanca viMSati Sata sahasrayuta BEdagaLa pELidanu

sOttama AditEya AvESa baladi virOdha cintisabAradu

idu sAdhu jana sammatavu||50||

ivaru mukti yOgyareMbaru SravaNa mananAdigaLa

paramOtsavadi mADuta kELi naliyuta

dharma kAmArtha trividha Palava apEkShisade SrIpavana muKa dEvAMtarAtmaka

pravaratama SiShTEShTa dAyakanendu smarisuvaru||51||

nitya saMsArigaLu guNa dOShAtmakaru

brahmAdi jIvara BRutyareMbaru rAjana upAdiyali hariyeMba

kRuttivAsanu brahma SrI viShNutrayaru sama

duHKa suKOtpatti mRuti Bava pELuvaru avatAragaLige sadA||52||

tAratamya j~jAnavillade sUrigaLa niMdisuta nityadi

tOrutipparu sujanara upAdiyali nararoLage

krUra karmAsaktarAgi SarIra pOShaNe gOsugadi

saMcAra mALparu anya dEvate nIcara Alayadi||53||

daSa pramati matAbdhiyoLu sumanasarenipa ratnagaLanu

avalOkisi tegedu prAkRuta suBAShA tantugaLa racisi

asupati SrI ramaNanige samarpiside satjanaru idanu santOShisali

dOShagaLa eNisadale kAruNyadali nitya||54||

nirupamanu SrIviShNu lakShmI sarasijOdBava vAyu vANI

garuDa ShaNmahiShiyaru pArvati Sakra smara prANa guru

bRuhaspati pravaha sUryanu varuNa nArada vahni sapta angiraru

mitra gaNESa pRuthu gangA svAhA budhanu||55||

taraNi tanaya SanaiScaranu puShkaranu AjAnaja cirapitaru

gaMdharvarIrvaru dEva mAnuSha cakravartigaLu

nararoLuttama madhyama adhama karesuvaru madhya uttamaru

IrereDu jana kaivalya mArgastharige anamipe||56||

sAra Bakti j~jAnadiM bRuhattAratamyavanu aritu paThisuva

sUrigaLige anudinadi puruShArthagaLa pUraisi

kAruNika marutAntarAtmaka mAramaNa jagannAtha viThala

tOrikoMbanu hRutkamaladoLu yOgyateyanaritu||57||

*********